Цхинвал

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Перейти к навигации Перейти к поиску
Сахар
Цхинвал / Чъреба
Tskhinval.jpg
Герб
Герб
Паддзахад
Район
Координатæтæ
Мэр
Коцты Алан
Фыццаг кой
Раздæры нæмттæ
1934 азы агъоммæ — Цхинвал
1961 азы агъоммæ — Сталинир
1991 азы агъоммæ — Цхинвал
Центры бæрзæнд
877 м
Цæрджытæ
32 906[1] адæймаджы (2021)
Националон сконд
Динон сконд
растуырнæг-чырыстæттæ æмæ иннæ
чырыстæттæ
Сахатон таг
Телефонон код
+7 929
Автомобилон код
RSO
Сайт
http://tskhinval.ru/ (уырыс.)
Цхинвал (Хуссар Ирыстон)
Red pog.png
Commons-logo.svg Викикъæбицы медиа

Цхинвал кæнæ Чъреба (гуырдз. ცხინვალი) у Хуссар Ирыстоны сæйраг сахар (Гуырдзыстоны конституцимæ гæсгæ Цхинвал у Мидæггаг Картлийы Гуры муниципалитеты сахар). Цæры дзы 30,4 мин адæймаджы (2015).[2]

1990-æм азы онг Цхинвал уыд Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы административон центр. Сахары статус райста 1922-æм азы. Сахар лæууы цæугæдон Стыр Леуахийы былыл.

Истори[ивын | Бындур ивын]

Нырыкон Цхинвалы алфамблайы адæм цард бронзæйы æнусæй фæстæмæ.

Фыццаг хатт картлийаг хъæу Цхинвал æрхъуыдыгонд уыд гуырдзыйаг азфысджытæй 1398-æм азы, фæлæ фæстæдæр æссардæуыд документтæ, кæцытæ бæлвырд кæнынц, ома ам лæууыд фидар, III æнусы амад Паддзахы фырт Асфæгуырæй, кæцы у персайнаг династи Аршакидæй.[кæцæй ист у?]

XVIII æнусы райдайæны уыд чысыл "паддзахадон сахар" кæцыйы цардысты моладзандоны æхуырстытæ.[кæцæй ист у?] Картли-Къахеты паддзахад куы баиу Уырысы паддзахадимæ уæдæй фæстæме Цхинвал уыд Гуырдзыйаг губернæйы хай.

Сахары бынат ис уæгæнæн фæндагыл, кæцы иукодта Цæгат Кавказ Тифлисимæ æмæ Гуримæ. Æмæдзы цард хæцæ цæрджытæ: фылдæр дзуттæгтæ, сомихæгтæ, гуырдзыйæгтæ, ирæттæ æмæ уырыссæгтæ.[кæцæй ист у?]

Хуссар Ирыстон фыццаг хатт бахаудта статистикон бафысты Уæрæсейы Империйы фыццаг æмæ иунæг æппæтиумæйаг адæмон бафысты, кæцы уагъд æрцыд 1886 азы. Ацы бафыст у иунæг документ, кæцы уынын кæны раст бæрæггæнæнтæ адæмы нымæцы тыххæй XIX æнусы.

Централон статистикон комитеты бæрæггæнæнтæм гæсгæ ирæттæн сæ фылдæр хай цардысты Цхинвалы фадыджы (33680 адæймаджы).

1918-1920 азты сахары уыдис ирæттæ æмæ гурыдзыйæгтæ æхсæн хæстон æзмæстытæ. Советон бардзинад æрфидар Сырх æфсадæй 1921 азы мартъийы мæйы.

Æмæ аз фæстæ 1922-мы Цхинвал официалон хъуыддагмæ гæсгæ сси Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы сæйраг сахар Гуырдзыйаг ССР-йы хайы. Фæстæдæр сахары цæрджыты нымæцы уыдысты фылдæр ирæттæ, Хуыссар Иры хъæутæй рацæугæтæ.

1955 азы горæты уыд 3 чиныгдоны, драматикон театр, музыкалон скъола, типографи, бæстæзонæн музей. 1935 азæй фæстæмæ Цхинвалы кусы пединститут (ныр та — Тыбылты Алыксандры номыл Хуссар Ирыстоны падздзахадон университет).

1989 азмæ гæсгæ сахары цардис 42 934 адæймаджы.

Æнустæм гæсгæ сахар йæ ном, æмæ йæ национ сконд бирæ хат ивта.

Хæсты размæ (1990-æмты) гуырдзиæгтæн сæ фылдæр хай горæтæй ныссæрфтой (уыдоны ’хсæн стыр гуырдзиагдзых уирæгты общинæ). Конфликты рæстæджы Цхинвал сси тохы аренæ гуырдзиæгты æмæ ирон æфсады ’хсæн.

Сочийы бадзырды фæстæ 1992 азæй сууанг 2004-æм азмæ уыд сабыр рæстæг, фæлæ ситуаци та быцъынæг кæнын райдыдта 2004 азы.

Цалцæг[ивын | Бындур ивын]

2008 азы, хæсты фæстæ, райдыдта горæты цалцæджы рæстæг.

Цыдæр рæстæг Цæгат æмæ Хуссар Иры дзырд цыд фарста горæт рахæссыны тыххæй, фæлæ ныхасæй дарддæр хъуыддаг нал азмæлыд.

Бадзырдмæ гæсгæ (Хуссар Ирыстоны æмæ Уæрæсейы хицауадты ’хсæн) уырыссаг аразджыты дæлхайадæн СУ-155 августы кæрæтты (2008 азы) радтой 60 гектары ног микрорайоны арæзтадæн. Уыцы азы пъланмæ бахастой 80 000 квадратон метры арызт.

Хæсты рæстæджы газдадзæн Агара-Цхинвал (Гуырдзыйæ цæуы) хæлд æрцыд. 26 августы 2009 азы арызт æрцыд ног газуадзæн «Дзуарыхъæу-Цхинвал», кæцы цæуы Уæрæсейæ тæккæ дæр Хуссар Ирмæ.

Арæзт æрцыд дондадзæн Едыс-Цхинвал (хæсты рæстæджы ай дæр фехæлд). Ныр ма ноджы иу дондадзæн аразынц, кæцыйы фæрцы æнæхъæн Цхинвал доны домæнтæ сæхгæндзæн.[3]

31 августы 2009 азы байгом кодтой ног микрорайон «Московский».

Цæрджытæ[ивын | Бындур ивын]

Цæрджыты нымæц
1886[4]1897[5]1939[6]1959[7]1970[8]1979[9]1989[10]
3832396313 81021 64130 31134 79442 934
2012[11]2015[12]2021[1]
28 66430 43232 906

Ахуырад[ивын | Бындур ивын]

Культурæ æмæ улæфынад[ивын | Бындур ивын]

Спорт[ивын | Бындур ивын]

  • Республикон сæйраг стадион — æсцалцæкгонд фæстæмæ 2009 азы 6 мин адæймаджы бынатæн,
  • Сывæллæтты æмæ æрыгæтты спортивон скъола хайад кæны: баскетбол, гимнастикæ, уæззау атлетикæ æмæ уæгъдибар хъæбысæйхæст,
  • Футболы скъола Дзæгъойты Игоры номыл — байгонд 2010 азы,
  • Республикон скъола сæрибар хъæбысхæцынæн Тедеты Дзамболаты номыл

Транспорт[ивын | Бындур ивын]

Цхинвал Транскамæй баст у Цæгат Ирыстонимæ. Æрвылбон Дзæуджыхъæу æмæ Цхинвалы ’хсæн цæуынц дæс автобусон рейсы[13]. Сахары мидæг цæуынц маршутон автобустæ.

Æфсымæрон сахартæ[ивын | Бындур ивын]

Цхинвалы чи райгуырд, уыцы зындгонд адæм[ивын | Бындур ивын]

Цхинвалы нывтæ[ивын | Бындур ивын]

Фиппаинæгтæ[ивын | Бындур ивын]

  1. 1,0 1,1 Республика Южная Осетия. Статистический ежегодник за 2020 год..
  2. 2015-æм азы Хуссар Ирыстоны цæрджыты сфыст
  3. https://sputnik-ossetia.ru/South_Ossetia/20190926/9328710/Vanatskiy-vodokanal-kakie-problemy-Tskhinvala-on-reshit.html
  4. Свод статистических данных о населении Закавказскаго края, извлеченных из посемейных списков 1886 г..
  5. Населённые места Российской империи в 500 и более жителей с указанием всего наличного в них населения и числа жителей преобладающих вероисповеданий, по данным первой всеобщей переписи населения 1897 года / предисл.: Н. Тройницкий. - Санкт-Петербург : типография «Общественная польза», 1905. - X, 270, 120 с. ; 27. - (Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года / под ред. Н. А. Тройницкого) Бæрæггонд æрцыд   2013-08-17.
  6. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность наличного населения СССР по районам и городам Бæрæггонд æрцыд   2013-11-20.
  7. Всесоюзная перепись населения 1959 г.: Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)// Демоскоп; Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу// Демоскоп.
  8. Всесоюзная перепись населения 1970 г.: Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)// Демоскоп; Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу// Демоскоп.
  9. Всесоюзная перепись населения 1979 г.: Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР)// Демоскоп; Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу// Демоскоп.
  10. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения
  11. Стратегия социально-экономического развития Республики Южная Осетия до 2030 года
  12. Итоги всеобщей переписи населения Республики Южная Осетия 2015 года. Архивгонд æрцыдис 10 июлы 2017 азы.
  13. Сев. Осетия. 23.10.2009