Дзæуджыхъæу

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Сахар
Дзæуджыхъæу
уырыс. Владикавказ
Дзæуджыхъæуы уынд
Дзæуджыхъæуы уынд
Герб
Герб
Паддзахад Уæрæсе
Федерацийы субъект Цæгат Ирыстон
Сахары зылд Дзæуджыхъæу
Координатæтæ 43°01′00″ ц. у. 44°39′00″ с. д. / 43.016667° ц. у. 44.65° с. д. (G) (O)
Мидæг дихкæнынад 4 муниципалон зылды
Администрацийы
сæргълæууæг
Дзантиаты Сергей
Бындурæвæрд 1784
Раздæры нæмттæ 1931 азы онг — Владикавказ
1944 азы онг — Орджоникидзе
1954 азы онг — Дзауджикау
1990 азы онг — Орджоникидзе
Сахар кæдæй 1860 азæй
Центры бæрзæнд 700 м
Цæрджытæ 307 310 адæймаджы (2014)
Агломераци 326 514 (Дзæуджыхъæуы зылд)
Националон сконд ирæттæ, уырыссæгтæ, сомихæгтæ æмæ ин.
Сахатон таг UTC+3
Телефонон код +7 8672
Посты индекстæ 362000
Автомобилон код 15
Сайт http://vladikavkaz.osetia.ru/
Дзæуджыхъæу (Уæрæсе)
Red pog.png
Дзæуджыхъæу (Цæгат Ирыстон)
Red pog.png
Дзæуджыхъæу (Горæтгæроны район)
Red pog.png

Дзæуджыхъæу (дыгуронау Дзæуæгигъæу, уырыс. Владикавказ) у Цæгат Ирыстоны сæйраг сахар. Цæрынц дзы 313 мин адæймагæй фылдæр (республикæйы цæрджытæй се ’мбис).

Сахары бынæттон хиуынаффæйады администрацийы сæргълæууæг у Дзантиаты Сергей[1].

Ном[ивын | править вики-текст]

Уырыссагау Дзæуджыхъæу у Владикавказ, ома «Кавказы сæйраг сахар».

Ирон ном йæн сæвæрдтой Быгъуылты Дзæуыгæй номæн, чи, таурæгъмæ гæсгæ, у Дзæуджыхъæуы бындурæвæрæг.

Истори[ивын | править вики-текст]

Сахары бындурæвæрæд æрцыд 1784 азы ирон хъæу Дзæуджыхъæуы фарс, куыд фидар Арвыкомы мидæгмæ. Сахары статус у 1861 азæй. 1903-æм азмæ уый ахста 740 дæсæтины фæзуат, уыдис дзы 103 уынджы, цæрджыты нымæц уыд 53 минæй фылдæр[2].

Дзæуджыхъæуы фидары бындурдзинады иукæны, Уырыс æмæ Гуырдзыйы æхсæн æмбалдзинады рæстæджы. 1783-æм азы 24 июлы Гуымы (Георгиевскы) уыд къухфыст акт Гуырдзыстоны Уырысы хъахъæнæны тыхæй. Уыцы цау бацахста сæйраг пълан фарста Кавказ æмæ Фæскавказ æнцон æмæ æнæфыдбалазон иукæнын. Фидарæн ном радта (ус-паддзах) иператрицæ Цытджын Екатеринæ. Дзæуджыхъæуы чырыстон сыгъдæгдзинад æрцыд 1784-æм азы 6 майы.

Бахъахъахъæнæн хаххы æвæрд Мæздæгæй Кавказмæ февзæрын тынг æнææхцондзинад хохæгты хаймæ, уымæн æмæ уый дих кодтата фæндаг, кæцыйыл уыдон истон Гуырдзыстонæй ахстоныбадæгты æмæ цæ хизын кодта уæймæ Эндеримæ æмæ Анапæмæ.

1785 азы феæвзæрд Кавказаг рæнхъы арв-нæрæн, хохæгтæ арæхтæр байдыдтой фыдми бабырстытæ фидармæ. Мæздæгæй Дзæуджыхъæумæ гарнизоны нæ уыдысты амал бахъахъæнын Гуырдзыйы фæндаг фыдми бабырстытæй.

Фидар бынат базонæн уыд нырыккон агъуызттытимæ Хицауады хæдзар, 5-æм скъола-гимназ, Пушкины скверæй, Сæрибары фæзæй æмæ анæ уынгтæй.

Фидар йæ алфамблай æмæ йæ цæрджыты нымæц стыр æмæ парахтдæр кодта уæдæй раразмæ уæкæнын хъуыдтаг, æмæ уæйкæнын адæмы хонын байдыта.

Дзæуджыхъæуы æдтаг хуыз ивын райдыдта, афицерты, мещанты, æлхæнджыты рæсугъд хæдзæрдтæ.

1861 азы 31 мартъийы Дзæуджыхъæу райста сахары статус, кæцы тагъд сси административон центр, 1863 азы Терчы облæсты.

Ам дæр æрбынат кодта къæнцылар, Теркаг хъазахъхъаг хæстонады атам. Сахары размæцæуынæн бахуыс 1875 азы йæ кæй ба иуы кодта Ростовимæ æфсæнвæндагимæ.

Алы азты ам Дзæуджыхъæуы цардысты æмæ куыстой Хетæгкаты Къоста, культурæйы архайджытæ, Гæдиаты Секъа, Коцойты Арсен, Тугъанты Махарбег, Вахтангов Евгений. Дзæуджыхъæуы ма уыдысты Уырысы культурæйы стыр архайджытæ Грибоедов, Пушкин, Лермонтов, Толстой, Островский, Чехов, Булгаков, Шаляпин.

1904-æм азы 16 августы скуыста трамвайы фыццаг хахх[2][3].

XX æнусы райдайæны Дзæуджыхъæу у революцион æзмæлынæдты центртæй иу.

Советон период[ивын | править вики-текст]

1931 азы 2 сентябры сахар райста нæуæг ном Орджоникидзе. 1933 азы Орджоникидзе сси административон центр Цæгат Ирыстонæн. Сахары уыд лæмбынæг фылдæр индустриалон хайадтæ, кæцытæ разындысты хъæдтых индустриалон базæйæ Цæгат Ирыстоны æмæ фæтагъд кадрты процесс. 1935 азы 10 ноябры æрцыд бæрæгбонджын гомдзинад Цæгат Ирыстоны драмон театрæн. 1936 - 1941 азмæ сценæйыл æвæрд æрцыд 38 пьесæ, 16 ирон авторы фыстытæй. Сахары сабыр цард хæлд æрцыд хæстæй. Немыц сарæзтой тыхджын группировкæ горæт бацахсынæн.

1942 азы 2 ноябры салдат Пётр Барбашов йæхи буарæй бахкæдта æзнæгты дзоты амбразурæ. Радтойын ном Советон Цæдисы Герой. Хæсты азты 30 мин Дзæуджыхъæуы цæрæджы æскадджын æсты ордентæ æмæ майдантæй. Сахар радта паддзахадæн 22 Советон Цæдисы Хъайтары æмæ 11 инæлары. Уæрæсейы Федерацийы уынафæмæ гæсгæ 2007 азы 8 октябры Дзæуджыхъæуæн радтой номад «Хæстон намысы сахар».

Хæсты фæстæ уæлдай лæмбынæг кодтой адæмон ахуырадмæ. Ногæй æсцалцæг кодтой сæ куыст музейтæ, библиотекæтæ, клубтæ. 1980-азты кæронмæ сахары уыд тыхджын индустрион базæ. Размæ цæувн байдыта машинæамайæнад æмæ згъæркусæн индустри, электрон индустри, машинæты ремонт, алыхуызон æмæ химикон индустри, хъæд æмбырдкæнæн, æмæ амайæн индустри.

Административон дих[ивын | править вики-текст]

Дзæуджыхъæу дихгонд у цыппар зылдыл[1]:

  1. Ирыстойнаг муниципалон зылд (раздæры Ленины район)
  2. Промышленнон муниципалон зылд
  3. Терчыфалейы муниципалон зылд (раздæры Советон район)
  4. Цæгат-Ныгуылæн муниципалон зылд

Фенддæгтæ[ивын | править вики-текст]

Уынгтæ[ивын | править вики-текст]

Транспорт[ивын | править вики-текст]

Æфсымæрон сахартæ[ивын | править вики-текст]

Спорт[ивын | править вики-текст]

Дзæуджыхъæуы ис дыууæ футболон клубы — «Алани» æмæ «Автодор».


Фиппаинæгтæ[ивын | править вики-текст]

  1. 1,0 1,1 Дзæуыджыхъæу. Бынæттон хиуынаффæйады администрацийы структурæ (уырыс.)
  2. 2,0 2,1 Н. М. Семенов. ВЛАДИКАВКАЗСКОМУ ТРАМВАЮ - 100 // Пантограф. 2005 г. №№ 1 (15), 4 (18)[1]
  3. «3 августа открыто движение электрического трамвая во Владикавказе. Весь доход от продажи билетов, как в этот день, так и в следующий день, 4 августа, будет внесен в пользу чинов действующей армии и флота на Дальнем Востоке и их семейств». // Газет «Кавказ». 1904-æм азы 5 (18) августы [2]
  4. Владивосток и Владикавказ стали городами-побратимами


Цæгат Ирыстоны герб Цæгат Ирыстоны сахартæ Цæгат Ирыстоны тырыса
Сæйраг сахар: Дзæуджыхъæу

Алагир | Æрыдон | Беслæн | Дигорæ | Мæздæг