Дагъистан

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Перейти к навигации Перейти к поиску
Республикæ Дагъистан
Республика Дагестан
Дагъистаны тырыса Дагъистаны герб
Дагъистаны тырыса Дагъистаны герб

Дагъистан Уæрæсейы картæйыл

Сæйраг сахар Махачкала
Фæзуат

- Æдæппæт
- доны %

52-æм

50 300 км²
0,4

Цæрджытæ

- Æдæппæт
- Æнгомад

22-æм

2 990 371 (2015)
59,2/км²

Федералон зылд Цæгат Кавказы
Экономикон район Цæгат Кавказы
Паддзахадон æвзаг агъулаг, азербайджайнаг, даргинаг, лакаг, лекъаг, ногъайаг, рутулаг, солиаг, табасарайнаг, татаг, уырыссаг, хъуымыхъхъаг, цахураг, цæцæйнаг
Сæргълæууæг Владимир Васильев
Хицауады сæрдар Абдулаев Магомед
Гимн Дагъистаны гимн
Автомобилон код 05
Сахатон таг MSK (UTC+3)
Dagestan.png

Дагъистаны Республикæ[1][2] (сол. Дагъистаналъул Республика, агъул. Республика Дагъустан, азерб. Dağıstan Respublikası, хъуым. Дагъыстан Республикасы, лекъ. Республика Дагъустан, лак. Дагъусттаннал Республика) у Уæрæсейы республикæ Цæгат Кавказы, лæууы Цæцæн, Хъалмыхъхъ æмæ Стъараполы крайы ’хсæн, хуссары та æмарæн у Азербайджан æмæ Гуырдзыстонимæ. Дагъистаны сæйраг сахар у Къаспы денджызы былгæрон порт Махачкала. Йæ сæргълæууæг у Владимир Васильев.

Республикæйы фæзуат у 50,3 мин км².

Дагъистан у бирæнацион бæстæ, цæры дзы дыууын адæмыхаттæй фылдæр. Уыдонæй стырдæр сты солиаг (авайраг) адæм — республикæйы цæрджытæй се ’ртыккаг хай.

Æвзæгтæ[ивын | Бындур ивын]

...æмæ æндæртæ

Этимологи[ивын | Бындур ивын]

Ном Дагъистан зындгонд у XVII æнусæй æмæ нысан кæны «хохы бæстæ» (тюркаг ныхас дагъ «хох» æмæ ирайнаг фæсæфтуан -истан)[3]. Ныры Дагъистан хохы бæстæ нал у, уый тыххæй æмæ йæ цæгатаг быдыртæ ахсынц йæ фæзуаты 44%.[3].

Географи[ивын | Бындур ивын]

Дагъистан æрбынат кодта Кавказы цæгат-скæсæны, Къаспы денджызы былгæрон. Республикæйы цæгаты сты тыгъд быдыртæ, хуссары та — Стыр Кавказы хæхтæ. Дагъистаны дæргъ цæгатæй хуссармæ у 400 км, скæсæнæй ныгуылæнмæ — 200 км.

Дагъистаны цæгатаг арæн у Стъараполы край æмæ Хъалмыхъхъы республикæимæ. Ныгуылæны республикæйæн ис арæн Цæцæн æмæ Гуырдзыстонимæ, хуссары та — Азербайджаны паддзахадон арæн. Къаспы денджызы фæстæ ис цыппар паддзахады: Хъазахстан, Туркменистан, Иран æмæ Азербайджан. Азербайджанимæ арæн у Уæрæсейы Федерацийы тæккæ хуссардæр ран (41°10' ц. у.).

Гидрографи[ивын | Бындур ивын]

Скæсæнырдыгæй Дагъистаны территори æхсы Къаспы денджызы дон. Республикæйы цæгаты хус климат у æмæ дзы уый тыххæй бирæ цæугæдæттæ нæй[4]. Хохы та дон фылдæр ис.

Республикæйы астæу кæлынц Терк æмæ Сулак. Æдæппæт Дагъистаны и 6255 цæугæдоны, уыдонæй сæдæ сты сæйрагдæр — сæ дæргъ 25 километрæй фылдæр кæмæн у, ахæмтæ. Тыккæ зындгонддæр сты Терк, Сулак, Самур, Рубас[5]. Æппæт цæугæдæттæ дæр хауынц Къаспы денджызы бассейнмæ, фæлæ уыдонæй денджызы æййафынц æрмæстдæр 20.

Самур у Дагъистаны дыккаг ахсджиагдæр цæугæдон, йæ бассейны фæзуат у 7,3 мин км². Самуры гуырæн у Рутулы районы. Къаспы денджызы бакæлæн скæны дельтæ. Цæугæдоны дон-дон сараздзысты æртæ ног электрон станцæйы. Самуры дæттæ пайда хæссынц хъæууон хæдзæрадмæ, уымæй хуссарырдæм цæуы Самур-Дербенты къæнæу æмæ Самур-Апшероны къæнæу (уыцы фæстаг цæуы фæсарæнмæ, Азербайджанмæ)[4].

Сулак равзæры æртæ доны — Казикумухаг Койсу, Авайраг Койсу æмæ Андийаг Койсу — кæм баиу вæййынц, уыцы ран. Сулачы бассейны фæзуат у 15,2 мин км². Сулакыл лæууынц гидероэлектростанцæтæ — Чиркейаг ГЭС, Миатлины ГЭС, Гельбахы ГЭС, Чирюрты ГЭС-1 æмæ Чирюрты ГЭС-2.

Цæдтæ
  • Кезенойамы цад (Ботлихы район) нымад у Цæгат Кавказы стырдæр цадыл, йæ фæзуаты стыр хай хауы Цæцæнмæ (Веденойы районмæ)[6]
  • Кæд Ак-Гёль стыр цад нæу, уæддæр у зындгонддæр цæдтæй иу, уый тыххæй æмæ у Махачкалайы фенддæгтæй иу. Горæты цæрджытæ тыхсынц, цады æмвæзад кæй ныллагдæр кæны, уый тыххæй.

Рельеф[ивын | Бындур ивын]

Хæхтæ ахсынц республикæйы 25,5 мин км², йæ рæстæмбис бæрзæнд у 960 м денджызы æмвæзадæй. Дагъистаны бæрзонддæр хох у Базардюзю (4466 м).


Истори[ивын | Бындур ивын]

Цæрджытæ[ивын | Бындур ивын]

Демографи[ивын | Бындур ивын]

Национ сконд[ивын | Бындур ивын]

Этно-лингвистикон картæ 2010 азы сфыстмæ гæсгæ

Дагъистан у Уæрæсейы тæккæ бирæнацион республикæ. Йæ паддзахадон æвзæгтæ сты уырыссаг æмæ Дагъистаны адæмты æппæт æвзæгтæ[7]. Уыцы æвзæгтæй æрмæстдæр 14 ис фыссынад, æндæртæ сты дзургæ æвзæгтæ[8]. Дагъистаны адæмтæй сæ фылдæр дзурынц нахаг-дагъистайнаг къорды æвзæгтыл (75 %), тюркаг къорды æвзæгтыл (20 %) æмæ уырыссагау (5 %).

Адæм Нымæц, 2002 аз,
мин ад.[9]
Нымæц, 2010 аз
мин ад.[10][11]
Солиæгтæ 758,4 (29,4 %) 850,01 (29,4 %)
Даргъинæгтæ 425,5 (16,5 %) 490,38 (17,0 %)
Хъумыхъхъæгтæ 365,8 (14,2 %) 431,74 (14,9 %)
Лекъæгтæ 336,7 (13,1 %) 385,24 (13,3 %)
Лакæгтæ 139,7 (5,4 %) 161,28 (5,6 %)
Азербайджайнæгтæ 111,7 (4,3 %) 130,9 (4,5 %)
Табасарайнæгтæ 110,2 (4,3 %) 118,9 (4,1 %)
Уырыссæгтæ 120,9 (4,7 %) 104,02 (3,6 %)
Цæцæйнæгтæ (аккæйæгтæ[12]) 87,9 (3,4 %) 93,7 (3,2 %)
Ногъæйæгтæ 36,2 (1,4 %) 40,4 (1,4 %)
Агулæгтæ 23,3 (0,9 %) 28,1 (1 %)
Рутулæгтæ 24,3 (0,9 %) 27,8 (1 %)
Цахуры 8,2 9,8
Сомихæгтæ 5,7 5,0
Тæтæйрæгтæ 4,7 3,7
Дзуттæгтæ 1,5 1,7
Украинæгтæ 2,9 1,5
Татæгтæ 1,1 0,5

Солыйæгты скондмæ нымайынц андо-цезаг адæмты дæр[13] æмæ арчинæгтæ.

XX æнусы 20-æм азты агъоммæ Дагъистаны хохы цæрджыты егъау хай хуыдтой лекъ, быдыры цæрæг хъумыхъхъæгты та — Кавказы тæтæр[14][15].

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты агъоммæ Дагъистаны цæрджытæ се ’хсæн ныхас кодтой тюркагау (хъумыхъхъагау цæгаты æмæ азербайджайнагау хуссары), рæстæг куы цыдис, æхсæнадæмон æвзаг сси уырыссаг æвзаг, куыд бæстæйы æндæр регионты.

Дин[ивын | Бындур ивын]

Джума-мæзджыт Махачкалайы
Рæстуырнæг дины аргъуан Махачкалайы

Дагъистаны цæрынц Уæрæсейы пысылмæттæй сæ фылдæр хай. Республикæйы цæрджытæй 96% бæрц пысылмон диныл хаст сты (2,9 млн ад.). Дербентмæ пысылмон дин æрбацыдис VII—VIII æнусы, хохмæ та — фæстæдæр[16].

Чырыстон рæстуырнæг еклезийы Сыгъдæг Синоды уынаффæмæ гæсгæ сарæзтæуы Махачкалайы епархи (2012 азы), рахицæн æй кодтой Владикавказ æмæ Аланийы епархийæ.

Цæрæнрæттæ[ивын | Бындур ивын]

Дæс минæй фылдæр адæм кæм цæрынц, ахæм цæрæнрæттæ

Махачкала, Хасавюрт, Дербент, Каспийск, Буйнакск, Избербаш, Кизляр, Кизилюрт æмæ æндæртæ.

Административон дихкæнынад[ивын | Бындур ивын]

Дагъистаны сконды ис 42 районы æмæ дæс горæтаг окруджы[17][18]:

  1. * Агулаг (Агульский) район
  2. * Акушинаг (Акушинский) район
  3. * Ахвахаг (Ахвахский) район
  4. * Ахтыйы (Ахтынский) район
  5. * Бабаюрты (Бабаюртовский) район
  6. * Бежтинский участок
  7. * Ботлихы (Ботлихский) район
  8. * Буйнаксчы (Буйнакский) район
  9. * Гергебилы (Гергебильский) район
  10. * Гумбетовский район
  11. * Гунибы (Гунибский) район
  12. * Дахадаевский район
  13. * Дербенты (Дербентский) район
  14. * Докузпаринский район
  15. * Казбековский район
  16. * Кайтагский район
  17. * Карабудахкентский район
  18. * Каякенты (Каякентский) район
  19. * Кизилюртовский район
  20. * Кулинский район
  21. * Кумторкалайы (Кумторкалинский) район
  22. * Курахаг (Курахский) район
  23. * Лакаг (Лакский) район
  24. * Левашийы (Левашинский) район
  25. * Магарамкенты (Магарамкентский) район
  26. * Ног Лакаг (Новолакский) район
  27. * Ногъайаг (Ногайский) район
  28. * Рутулы (Рутульский) район
  29. * Сергокалайы (Сергокалинский) район
  30. * Сулейман-Стальскийы (Сулейман-Стальский) район
  31. * Табасарайнаг (Табасаранский) район
  32. * Тарумовкæйы (Тарумовский) район
  33. * Тляратайы (Тляратинский) район
  34. * Унцукулы (Унцукульский) район
  35. * Хасавюрты (Хасавюртовский) район
  36. * Хивы (Хивский) район
  37. * Хунзахы (Хунзахский) район
  38. * Хъызлары (Кизлярский) район
  39. * Цумадайы (Цумадинский) район
  40. * Цунтайы (Цунтинский) район
  41. * Чародинаг (Чародинский) район
  42. * Шамилы (Шамильский) район

Экономикæ[ивын | Бындур ивын]

Паддзахадон арæзт[ивын | Бындур ивын]

Республикæ Дагъистаны Паддзахадон советы сæрдар

2003-æм азы агъоммæ республикæйы сæргълæууæг уыдис йæ Паддзахадон советы сæрдар.

Республикæйы сæргълæууæг

Регионы сæргъы сты Дагъистаны сæргълæууджытæ (раздæр президенттæ), кæцыты нысан кæны Уæрæсейы Федерацийы президент. Сæргълæууджыты номхыгъд:

Дагъистаны хицæуады хæдзар

Транспорт[ивын | Бындур ивын]

Дагъистаны фæндæгты картæ

Спорт[ивын | Бындур ивын]

Бирæ сты дагъистайнаг спортсменты æнтыстытæ, уæлдайдæр хъæбысæйхæсты[19]. Тынг популярон сси футбол дæр.

Литературæ[ивын | Бындур ивын]

  • Ахмедханов К. Э. Путешествие по Дагестану: Практическое руководство. — Физкультура и спорт, 1988.
  • История Дагестана с древнейших времён до наших дней. В двух томах. Ред. А. И. Османов. М., Наука, 2004.
  • Криштопа, А. Е. Дагестан в ХІІІ — начале XV вв. Очерк политической истории. М., Мамонт; Таус, 2007.
  • Карпов, Ю. Ю. Взгляд на горцев. Взгляд с гор. Мировоззренческие аспекты культуры и социальный опыт горцев Дагестана. СПб., Петербургское востоковедение, 2007.
  • Дагестан и мусульманский Восток. Сборник статей в честь профессора Амри Рзаевича Шихсаидова. Сост. и отв. ред. А. К. Аликберов, В. О. Бобровников. М., Издательский дом Марджани, 2010
  • Муртазалиев Р. А. Конспект флоры Дагестана. — Т. 1.

Æддаг æрмæг[ивын | Бындур ивын]

Фиппаинæгтæ[ивын | Бындур ивын]

  1. Дзагуырты Тембол. Географийы терминон дзырдуат уырыссаг æмæ ирон æвзæгтыл. Цæгат Ирыстоны АССР-ы паддзахадон рауагъдад — Орджоникидзе, 1941.
  2. Уырыссаг-ирон дзырдуат. Сарæзта йæ Абайты Васо. Дыккаг, срастгонд æмæ баххæстгонд рауагъд. Редактор Исаты М.И, рауагъдад «Советон Энциклопеди». Мæскуы — 1970
  3. 3,0 3,1 Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — Русские словари, 1998. ISBN 5-89216-029-7
  4. 4,0 4,1 Климат &124; Туризм в Дагестане Бæрæггонд æрцыд   2010-03-24.
  5. Республика Дагестан
  6. Берг Л.С. Рыбы пресных вод СССР и сопредельных стран. — Т. 1.
  7. Глава 1, Статья 11 // Конституция Республики Дагестан (2003 г.)
  8. Оф. сайт ДГПУ. Языки моего Дагестана
  9. Всероссийская перепись населения 2002 года
  10. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  11. Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.: см.
  12. Хуызæг:БРЭ Оценочная численность аккинцев в 93 тыс. в 2010 году в БРЭ совпадает с численностью чеченцев в Дагестане по переписи 2010 года
  13. Samizdat materials. — Ohio State University, Center for Slavic and East European Studies.
  14. ЛЕЗГИНЫ — Большая советская энциклопедия, БСЭ — Энциклопедические словари — Slovar.cc
  15. Т. А. Титова Лезгинская семья на рубеже XIX—XX веков. — Новое знание.
  16. Вучетич Н. «Четыре месяца в Дагестане». «Кавказ», № 72. Тифлис, 1864.
  17. Закон Республики Дагестан от 13.01.2005 N6 о статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан
  18. Администрации городов и районов
  19. Правительство РД — Спорт



Дагъистаны герб Дагъистаны сахартæ Дагъистаны тырыса
Сæйраг сахар: Махачкала

Буйнакск | Дагъистайнаг Цæхæртæ | Дербент | Избербаш | Каспийск | Кизилюрт | Хасавюрт | Хъызлар | Южно-Сухокумск