Хуссар Ирыстон

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.

Тагъд æрвитæнтæ: навигаци, агуырд

Республикæ Хуссар Ирыстон
Республика Южная Осетия


Тырыса	Герб

Гимны ном: «Уарзон Ирыстон!»

Хæдбар сси

1990-æм азы 20 сентябры Гуырдзыстонæй

Æвзаг

ирон, уырыссаг, гуырдзиаг^[1]

Сæйраг сахар

Цхинвал

Стырдæр сахартæ

Цхинвал, Къуайса

Хицауиуæджы хуыз

Республикæ

Президент

Парламенты сæрдар
Премьер-министр

президенты хæстæ æххæст кæны
премьер-министр
Коцты Станислав
Вадим Бровцев

Фæзуат

3900 км²

Цæрджытæ

70 000 (2004)

Æнгомдзинад

18 ад./км²

Валютæ

Уæрæсейы сом

Телефонон код

+995

Сахатон таг

UTC+3

Кæддæры Хуссар Ирыстоны Автономон Бæстæ нырыккон Гуырдзыстоны картæйыл. Цæстуынгæ у, алыхуызон районты ’хсæн йæ территори ныддих кæнын кæй хъавыдысты, уый

Хуссар Ирыстоны административон дихкæнынад: 1. Дзауы район, 2. Знауыры район, 3. Цхинвалы район, 4. Ленингоры район. Сырх стъæлфæй амынд у Цхинвал.

Республикæ Хуссар Ирыстон у паддзахад Фæскавказы, Кавказы сæйраг рагъы тæккæ астæу, Европæ æмæ Азийы ’хсæн. Уый ахсы Стыр Кавказы хуссар фарс æмæ Картлийы тыгъдады цæгатаг хай.

Административон æгъдауæй дихгонд у цыппар районыл: Цхинвалы район, Дзауы район, Ленингоры район æмæ Знауыры район. Хуссар Ирыстоны индустрион, культурон æмæ административон центр у йæ сæйраг сахар — Цхинвал.

2008-æм азы Гуырдзыстоны агрессийы фæстæ, Хуссар Ирыстоны хæдбардзинад базыдтой Уæрæсе (2008-æм азы 26 августы)^[2], Никарагуæ (2008-æм азы 5 сентябры)^[3], Венесуэлæ (2009-æм азы 10 сентябры)^[4]^[5], Науру (2009) æмæ Тувалу (2011). Гуырдзыстоны хицауад уыцы бæстæ нымайы Мидæггаг Картлийы (гуырдз. Шида-Картли) хайыл, официалон гæххæттыты йæ хоны «раздæры Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ» кæнæ «Цхинвалы регион» (гуырдз. ცხინვალის რეგიონი). 2009-æм азæй фæстæмæ Хуссар Ирыстон, цы территори йæхи хоны, уый контроль кæны æппæтæй (2009-æм азы июлы Хуссар Ирыстоны арæнгæстæ бацыдысты Мамысоны æфцæджы цурмæ^[6]).

Æрдз йæ хæзнатæй нæртон хай бакодта Хуссар Ирыстоны. Ис дзы бирæ зынаргъ къахинæгтæ. Урс цъити хæхтæ æмæ уæрæх тыгъд быдыртæ, хæххон цадтæ æмæ гуылфгæнгæ тындзæг хæххон цæугæдæттæ, тар хъæдтæ æмæ дидинæфтауæг цæхæрадæттæ.

[ивын] Этимологи

Ном Ирыстон арæзт у ирон ныхас Ир æмæ фæсæфтуан -стон-æй (йæ ратæдзæн у индоевропæйаг уидаг *stā- «лæууын» æмæ персайнаг æвзаджы амоны «бынат, бæстæ»). Ныхас Ир-æн арынц цалдæр равзæрæны. Бирæ иртасджытæ дзурынц æмæ Ир рацыдис рагон ирайнаг arya æмæ aryana-йæ.^[7]^[8]^[9] Фæлæ Абайты Васойы хъуыдымæ гæсгæ кавказаг субстратæй ист у^[10].

[ивын] Истори

[ивын] Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ

Ацы темæйыл сæйраг статья: Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ

Гуырдзыстон большевиктæ куы бацахстой 1921-æм азы, уый фæстæ 1922-æм азы 20-æм апрелы сырæзтис Хуссар Ирыстоны автономон бæстæ ГССР-ы мидæг. Автономон бæстæйы арæнтæ æвзæрст уыдысты ирон адæм Гуырдзыстоны цы зæххытыл цардысты, уымæ гæсгæ. Фæлæ уæддæр кæцыдæр зæххытæ, кæм цардысты фылдæр ирæттæ, нæ бахаудтой автономон бæстæмæ. Уыдон сты: Тырсыгом, Хъуды ком, «Триалеты Ирыстон». Автономи кæй уыдис, уый тыххæй дзы уыдис бар дзурын æмæ ахуыр кæнын ирон æвзагыл, фæлæ официалон æвзæгтæ уыдысты гуырдзиаг æмæ уырыссаг.

[ивын] Республикæ Хуссар Ирыстон

[ивын] Географи

Ацы темæйыл сæйраг статья: Хуссар Ирыстоны географи

Хуссар Ирыстоны рельеф

Хуссар Ирыстон ис Кавказы тæккæ астæу. Ис ын арæн Уæрæсеимæ цæгаты æмæ Гуырдзыстонимæ скæсæн, хуссар æмæ ныгуылæнæрдыгæй. Лæууы 42°01' æмæ 42°46' цæгат уæрхады параллелты æхсæн, æмæ 43°31′ æмæ 44°37′ скæсæн дæргъады параллелты æхсæн. Йæ зæххыты фæзуат у 3900 км².

Хуссар Ирыстоны рельеф фылдæр у хæххон. Ивы Кавказы сæйраг рагъæй цæгаты Картлийы фæзтæм хуссары. Æппæты бæрзонддæр хох у Халасхох (3938 м). Йæ территорийы 89,3 % денджызы æмвæзадæй 1000 метрæй бæрзонддæр у. Кавказы сæйраг рагъæй хицæн кæнынц æндæр рæгътæ: Рацъы рагъ, Гудисы рагъ, Иры рагъ, Дзимыры рагъ æмæ æнд. Рацъы рагъ ис цæгат-ныгуылæны, хицæн кæны Къуыдаргом Чеселтгом æмæ Квирилайы комæй. Гудисы рагъ цæгат-скæсæнæй хуссар-ныгуылæнмæ хицæн кæны Стыр Леуахийы ком Чысыл Леуахийы комæй. Иры рагъ цæгат-скæсæнæй хуссармæ хицæн кæны Чысангом Чысыл Леуахийы комæй, Меджудайы комæй æмæ Лехурайы комæй. Дзимыры рагъ скæсæны хицæн кæны Чысангом Арагуийы комæй, йæ рагъыл уагъд у Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæн. Цæугæдæттæ иууылдæр æвзæрынц Хуссар Ирыстоны зæххы æмæ иууылдæр сты хæххон. Стырдæр цæугæдæттæ сты Стыр Леуахи (115 км), Чысыл Леуахи (46 км) æмæ Чысандон (54 км).

[ивын] Бæстыхъæд

Хуссар Ирыстоны бæстыхъæд у ромыл. Бæстыхъæды стыр хайад исынц хæхтæ. Уыдон æвзарынц дымгæйы æздæхт. Стыр Кавказы рагъ та нæ уадзы уазал дымгæтæ цæгатæй, æмæ Хуссар Ирыстоны уый тыххæй Цæгат Ирыстонæй хъармдæр вæййы. Бæстыхъæд тынг ивы цæгатæй хуссармæ. Уый у умæн æмæ цæгатæрдæм хæхтæ бæрзонддæр сты. Куыд уæлдæр хæхтæм, афтæ уазалдæр æмæ даргъдæр зымæг.

[ивын] Æрдзон алфамбылай

Хуссар Ирыстоны ис бирæ зайæгойты хуызтæ. Уый у бирæ бæстыхъæды хуызты тыххæй. Хъæд фылдæр ис хæхты астæуккаг бæрзæндты (2350 метры онг), альпæйаг уыгæрдæнтæй бындæр. Фæзты хъæд æмбæлы цъусдæр, æрмæст цæугæдæтты цур. Сæйрагдæр хъæдгуырæн бæлæстæ сты тулдз, тæрс, сабæлут, наз, нæзы æмæ соцъи.

Бæстыхъæды тыххæй Хуссар Ирыстоны цæрæгойты хуызтæ дæр бирæ ис.

[ивын] Демографи

Ацы темæйыл сæйраг статья: Хуссар Ирыстоны демографи

Хуссар Ирыстоны цæры 70 мин адæймаджы бæрц^{[кæцæй ист у?]}. Уыдонæн сæ фылдæр сты ирæттæ. Уыдонимæ иумæ Хуссар Ирыстоны цæрынц уырыссæгтæ, гуырдзиæгтæ, украинæгтæ, сомихæгтæ, бердзенæгтæ æмæ æндæртæ — æдæппæтæй ссæдз адæмыхатты минæвæрттæй фылдæр.

Хуссар Ирыстоны ис бирæ хъæутæ æмæ дыууæ сахары — Цхинвал (Чъреба) æмæ Къуайса^[11].

[ивын] Æвзæгтæ

Дывзагон нысан Цхинвалы

Дывзагон нысан Къуайсайы

Хуссар Ирыстоны фыццаг æвзаг у ирон, кæцы конституцимæ гæсгæ у паддзахадон æвзаг. Уый йедтæмæ ма уырыссаг æвзаг æмæ гуырдзиаг æвзæгтæ сты официалон æвзæгтæ. Гуырдзиаг у официалон æрмæст гуырдзиæгтæ цы цæрæнрæтты æнгомæй цæрынц, уым.

[ивын] Ирон æвзаг

Ирон диалекты Хуссар Ирыстоны ныхасæздæхтытæ: Чысайнаг ныхасыздæхт Къуыдайраг ныхасыздæхт Урстуаллаг (Ручъы) ныхасыздæхт

Ирон æвзаг у Хуссар Ирыстоны сæйраг æвзаг. Республикæйы территорийыл тынгдæр рапарахат къуыдайраг ныхасыздæхт, уый йедтæмæ цæрджытæ дзурынц урстуаллаг æмæ чысайнаг ныхасыздæхтыл. Къуыдайраг ныхасыздæхты æндæр нæмттæ иртасæн литературæйы сты туаллаг, дзауаг æмæ къуыдар-дзауаг^[12].

Ирон æвзаг ахуыр кæнынц скъолаты æмæ университеты. Фæлæ ахуырады сæйраг æвзаг нæу. Уымæ гæсгæ иуæй-иу зынгæ адæм зæгъынц, ирон æвзаг æфхæрд кæй цæуы, уый^[13]. Ныртæккæ цæуы «бирæвзагон (полилингвалон) ахуырадыл» эксперимент Цхинвалы скъола-интернаты бындурыл^[14], уыцы эксперимент æнтыстджын куы уа, уæд æндæр скъолаты дæр ног программæмæ гæсгæ ахуыр кæндзысты сывæллæттæ — уымæ гæсгæ фылдæр сахаты дæргъы скъоладзаутæ пайда кæндзысты ирон æвзагæй, стæй ног информаци дæр ахуыр кæндзысты бынæттон æмвæзæй райдайгæ глобалонмæ^[15].

Ирон æвзагыл уагъд цæуы газет «Хурзæрин», кусынц паддзахадон телеуынынад, æмæ радио «ИР».

Ирон æвзаджы иртæстытæ цæуынц Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæн институты.

[ивын] Уырыссаг æвзаг

[ивын] Гуырдзиаг æвзаг

Гуырдзиаг æвзагæй пайда кæнынц, гурдзиаг цæрджытæ кæм цырынц æнгомæй, уыцы цæрæнрæтты (уæлдайдæр Знауыры районы æмæ Ленингоры районы скæсæны); республикæйы конституцимæ гæсгæ гуырдзиаг æвзаг уыцы æууæлты у официалон æвзæгтæй иу^[16].

1990-æм азты агъоммæ Хуссар Ирыстоны бирæ цæрджытæ, уыимæ ирон адæмыхаттæй дæр, зыдтой гуырдзиагау. Уымæн йæ аххосæгты ’хсæн уыдис гуырдзиаг æвзаджы сæрмагонд статус Гуырдзыстоны ССР-йы, стæй ирæтты сгуырдзиаг кæныны мадзæлттæ дæр (куыд гуырдзиаг алфавиты ныффидар кæныны реформæ иронау фыссынæн 1939-æм азы). Фæстæдæр гуырдзиаг æвзагыл дзурджыты нымæц кодта къаддæр, уый тыххæй æмæ æрыгон фæлтæр нал ахуыр кæнынц уыцы æвзаг.

[ивын] Дин

Хуссар Ирыстоны арæхдæр дин у православи æмæ бынæттон традицион уырнындзинæдтæ.

Кæс Алайнаг епархи дæр.

[ивын] Ахуырад

2006-2007 ахуыры азы Хуссар Ирыстоны уыд 1397 ахуыргæнæджы æмæ 5258 скъоладзауы.

Республикæйы ис 61 иумæйагахуырадон скъолайы, ног райдиан скъолатæ æрæджы байгом сты Знауыры районы Арчънет, Гъаристау æмæ Лопъаны хъæуты. Æхгæд æрцыдысты Дзауы районы Теделет æмæ Знауыры районы Зиулеты райдиан скъолатæ, фаг сабитæ дзы кæй нæ уыдис, уый тыххæй.

[ивын] Экономикæ

2009-æм азы скуыста газуадзæн «Дзуарыхъæу—Цхинвал».

[ивын] Президенттæ

Хуссар Ирыстоны президент Кокойты Эдуард судзы наркотиктæ. Наркотикты ныхмæ архайд Цхинвалы

Цыбырты Людвиг (1996—2001)
Кокойты Эдуард (2001 — ныры онг)

2011-æм азы Хуссар Ирыстоны цæрджытæ равзардзысты ног президенты.

[ивын] Кæс

[ивын] Топографион картæ

(уырыс.) Картæйы сыф K-38-40 Уæллаг Зджыд. Масштаб: 1 : 100 000. Раны æууæл 1984-æм азы. Рауагъд 1988-æм азы.
(уырыс.) Картæйы сыф K-38-52 Дзау. Масштаб: 1 : 100 000. Раны æууæл 1987-æм азы. Рауагъд 1989-æм азы.
(уырыс.) Картæйы сыф K-38-53 Бæрзæфцæг. Масштаб: 1 : 100 000. Раны æууæл 1987-æм азы. Рауагъд 1989-æм азы.
(уырыс.) Картæйы сыф K-38-54 Казбеги. Масштаб: 1 : 100 000. Раны æууæл 1987-æм азы. Рауагъд 1989-æм азы.
(уырыс.) Картæйы сыф K-38-64 Цхинвал. Масштаб: 1 : 100 000. Раны æууæл 1987-æм азы. Рауагъд 1989-æм азы.
(уырыс.) Картæйы сыф K-38-65 Ленингор. Масштаб: 1 : 100 000. Рауагъд 1979-æм азы.
(уырыс.) Картæйы сыф K-38-66 Душет. Масштаб: 1 : 100 000. Раны æууæл 1987-æм азы. Рауагъд 1989-æм азы.

[ивын] Фиппаинæгтæ

↑ Конституция Республики Южная Осетия — статья 4 — ИА РЕС
↑ Уæрæсейы Федерацийы президенты барамынд (уырыс.)
↑ Lenta.ru уый тыххæй (уырыс.)
↑ http://top.rbc.ru/politics/10/09/2009/328391.shtml РБК - Венесуэла признала независимость Южной Осетии и Абхазии. (уырыс.)
↑ РИА «Новости»: Венесуэла признает Южную Осетию и Абхазию - Чавес. (уырыс.)
↑ РЕС: Юго-Осетинские пограничники на Мамисонском перевале (уырыс.)
↑ Agustí Alemany. Sources on the Alans: A Critical Compilation. Brill Academic Publishers, 2000 ISBN 90-04-11442-4 (англ.)
↑ В. Ф. Миллер. Осетинские этюды (уырыс.)
↑ Камболов Т. Т. Осетинские субэтнонимы // Очерк истории осетинского языка (уырыс.)
↑ «Очевидно, что ir к arya- никакого отношения не имеет, и для него надо искать другое объяснение <...> Поскольку другие осетинские племенные названия — digor, twal — связаны с кавказской этнонимикой, естественно обратиться туда и для объяснения термина ir» [В. И. Абаев. ИЭСОЯ, Т. I. С. 545-546].
↑ «17 сентября 2007 г. Квайсе как наиболее быстро развивающемуся населенному пункту Южной Осетии был присвоен статус города» // http://osetia.kvaisa.ru/2-kvajsa/istoriya/samyj-yunyj-gorod-kavkaza/

↑

В.И. Абаев также разводит понятия «туальский» и «джавский», дислоцируя туальский говор в Северной Осетии и именуя джавским говор Джавы, Ортеу, Земо-Картле, Цона, Кудара, а также наречие осетин, расселенных на берегах Большой и Малой Лиахвы, реки Паца и в Кударском ущелье. Очевидно, что указанные регионы в значительной степени соответствуют тому ареалу, в котором Г.С. Ахвледиани и Д.Г. Бекоев локализуют не джавский, а двальский говор. Следовательно, один и тот же вид осетинской речи, бытующий в отмеченных районах, в осетинской диалектологии получил два разных названия — двальский (туальский) у Г.С. Ахвледиани и Д.Г. Бекоева и джавский (кударо-джавский) у А.А. Тибилова и В.И. Абаева. <...> При этом, хотя у одних ученых речь идет о туальском говоре, у других — о кударском, у третьих — о джавском, мы полагаем, что здесь сказывается указанное выше смешение названий одного и того же наречия, и все исследователи все-таки подразумевают джавский тип речи.

(Т. Т. Камболов. Современная диалектная структура осетинского языка. // Очерк истории осетинского языка. Вл.: Ир, 2006.)

↑ ИА РЕС Юрий Дзиццойты: Я не делю нынешнее правительство по национальностям (уырыс.)
↑ РЕС: В Южной Осетии экспериментируют программу полилингвального образования
↑ Когда появятся осетинские школы. Отрывки из интервью Т. Т. Камболова. Май 2008 года
↑ Конституция Республики Южная Осетия — статья 4 — ИА РЕС