Цæгат Ирыстон

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Республикæ Цæгат Ирыстон-Алани
Республика Северная Осетия-Алания
Цæгат Ирыстоны тырыса Цæгат Ирыстоны герб
Цæгат Ирыстоны тырыса Цæгат Ирыстоны герб

Цæгат Ирыстон-Алани Уæрæсейы картæйыл

Сæйраг сахар Дзæуджыхъæу
Фæзуат

- Æдæппæт
- доны %

80-æм

7 987 км²
0,2

Цæрджытæ

- Æдæппæт
- Æнгомад

65-æм

703 977 (2014)
88,14 ад./км²

Федералон зылд Цæгат Кавказ
Экономикон район Цæгат кавказаг
Паддзахадон æвзаг уырыссаг, ирон
Сæргълæууæг Мамсыраты Таймураз
Хицауады сæрдар Такъоты Сергей
Парламенты сæрдар Хабыцты Ларисæ
Гимн Цæгат Ирыстоны гимн
Автомобилон код 15
Сахатон таг MSK (UTC+3)
Alania 10 12.png
North ossetia alania map.png

Цæгат Ирыстон (официалон ном Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани; уырыссагау Республика Северная Осетия — Алания) у Уæрæсейы республикæ, Кæсæг-Балхъар, Цæцæн, Мæхъхъæл æмæ Стъараполы крайы ’хсæн. Цæгат Ирыстоны сæйраг сахар у Дзæуджыхъæу.

Республикæйы сæргълæууæг у Мамсыраты Дзамбеджы фырт Таймураз.

Истори[ивын | Бындур ивын]

Цалдæр хатты ирон адæм хæцыдысты уæрæсейаг æфсадимæ Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны XIX æнусы фыццаг хай. Уæддæр официалон уæрæсейаг историографимæ гæсгæ бирæтæ нымайынц, Ирыстон Уæрæсейы скондмæ кæй бацыдис барвæндæй. Владикавказ (иронау Дзæуджыхъæу) уыдис фыццаг Уæрæсейы фидарты ’хсæн Цæгат Кавказы.

1921-æм азы Ирыстон сси Хохы Советон Социалистон Республикæйы хай. 1936-æм азы Цæгат Ирыстон сси Цæгат Ирыстоны Автономон Советон Социалистон Республикæ (ЦИ АССР).

Фыдыбæстæйы Стыр хæст афон Цæгат Ирыстоны фылдæр хай уыдис оккупацийы. Фашисттæ пырхгонд æрцыдысты Орджоникидземæ хæстæг.

Республикæйы географи[ивын | Бындур ивын]

Административон дих[ивын | Бындур ивын]

Республикæйы ис 8 районы.

Район Административон центр Цæрджыты нымæц, мины (01.01.2005) Фæзуат, мин км² Цæрджыты æнгомдзинад, адæймаджы/км²
Алагиры р-н сахар Алагир 36,6 2,01 18,2
Æрæфы р-н хъ. Цыкола 15,4 1,37 11,2
Æрыдоны р-н с.  Æрыдон 27,9 0,36 77,5
Горæтгæроны р-н хъ. Октябрыхъæу 102,3 1,46 70,0
Дыгуры р-н с.  Дигорæ 20,4 0,64 31,9
Кировы р-н хъ. Елхот 26,9 0,36 74,7
Мæздæджы р-н с.  Мæздæг 87,6 1,08 81,1
Рахизфарсы р-н с. Беслæн 55,6 0,38 146,3

Цæгат Ирыстоны цæрæнуæттæ[ивын | Бындур ивын]

Цæгат Ирыстоны ис 6 сахары, 7 посёлочы, 94 хъæууон администрацийы, 209 хъæуы (уыдонæй 26 æдзæрæгтæ).

Æдæппæт цæрджыты нымæц у 710 275 адæймаджы, уыдонæй 464 875 цæрынц сахарты.

Фондз мин адæймагæй фылдæр кæм цæрынц, ахæм цæрæнуæттæ
2013-æм азы уавæрмæ гæсгæ
Дзæуджыхъæу 308,3 (2013) Октябрыхъæу 10,2 (2013)
Мæздæг 39,2 (2013) Михайловскæй 9,2 (2010)
Беслæн 37,0 (2013) Черменыхъæу 8,5 (2013)
Алагир 20,6 (2013) Æрхонкæ 8,3 (2013)
Æрыдон 19,1 (2013) Джызæл 7,9 (2013)
Заводы посёлок 16,7 (2013) Камбилеевскæй 7,2 (2013)
Елхот 12,6 (2013) Цыкола 6,9 (2013)
Сунжæ 11,8 (2013) Змейкæ 6,8 (2013)
Ногир 11,7 (2013) Майскæй 6,9 (2013)
Хъызлар 11,1 (2013) Павлодольскæй 5,4 (2010)
Дигорæ 10,5 (2013) Луковскæй 5,3 (2013)

Политикæ[ивын | Бындур ивын]

Цæгат Ирыстоны æвæрд Хуссар федералон зылды

Ирыстоны политиктæ:

æмæ æндæртæ.

Ахуырад[ивын | Бындур ивын]

Национ ахуырад[ивын | Бындур ивын]

Ирыстоны ахуырады истори ног заманты райдыдта Мæздæджы ирон скъолайæ. Уыцы скъола байгом императоры барамындмæ гæсгæ 1764 азы 21 сентябры æмæ фæкуыста XVII æнусы 90-æм азты онг. Ирон скъолайы байгомыл ныхас райдыдта, Ирыстон Уæрæсеимæ баиу кæныны тыххæй тæрхæттæ куы цыди, уæд — 1749–1752 азты Бетъырбухы. Ирон сабиты ахуырыл бафтауын фæлвæрдтой Ирыстоны дины хъуыддæгтæгæнæг къамисы уæнгтæ, Мæздæджы скъола байгом кæныны размæ дæр[1].

Литературæйы æвдисæнтæ куыд дзурынц, афтæмæй Мæздæджы скъола ирон адæмы культурон царды сахадыдта куыд ахсджиаг фæрæз национ рухсад рæзыны æмæ национ фыссынады равзæрды хъуыддæгты. Мæздæджы скъолайы ахуыр ирон æвзагыл кæй цыд, уый фæахъаз ирон абетæ саразынæн. Мæздæджы епископ Гай æмæ сауджын Павел Генцауров (Хъесаты) сарæзтой ирон фыссынады системæ аргъуанты славяйнаг графикæйы бындурыл. Фыццаг ирон чиныг — цыбыр катехизис — джиппы уагъд æрцыди 1798 азы.

Кæс сæрмагонд статья Ирон национ ахуырад.

Кæс статьятæ[ивын | Бындур ивын]

Галерей[ивын | Бындур ивын]

Фиппаинæгтæ[ивын | Бындур ивын]



Цæгат Ирыстоны герб Цæгат Ирыстоны сахартæ Цæгат Ирыстоны тырыса
Сæйраг сахар: Дзæуджыхъæу

Алагир | Æрыдон | Беслæн | Дигорæ | Мæздæг