Цæгат Ирыстон

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Республикæ Цæгат Ирыстон-Алани
Республика Северная Осетия-Алания
Цæгат Ирыстоны тырыса Цæгат Ирыстоны герб
Цæгат Ирыстоны тырыса Цæгат Ирыстоны герб
Республикæ Цæгат Ирыстон-Алани Уæрæсейы картæйыл
Сæйраг сахар Дзæуджыхъæу
Фæзуат

- Æдæппæт
- доны %

79-æм

7 987 км²
0,2

Цæрджытæ

- Æдæппæт
- Æнгомдзинад

68-æм

712 877 (2010)
89,3 ад./км²

Федералон зылд Цæгат Кавказ
Экономикон район Цæгат кавказаг
Паддзахадон æвзаг уырыссаг, ирон
Сæргълæууæг Мамсыраты Таймураз
Хицауады сæрдар Такъоты Сергей
Парламенты сæрдар Хабыцты Ларисæ
Гимн Цæгат Ирыстоны гимн
Автомобилон код 15
Сахатон таг MSK (UTC+4)
Alania 10 12.png
North ossetia alania map.png

Цæгат Ирыстон (официалон ном Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани; уырыссагау Республика Северная Осетия — Алания) у Уæрæсейы республикæ, Кæсæг-Балхъар, Цæцæн, Мæхъхъæл æмæ Стъараполы крайы ’хсæн. Цæгат Ирыстоны сæйраг сахар у Дзæуджыхъæу.

Республикæйы сæргълæууæг у Мамсыраты Дзамбеджы фырт Таймураз.

Истори[ивын]

Цалдæр хатты ирон адæм хæцыдысты уæрæсейаг æфсадимæ Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны XIX æнусы фыццаг хай. Уæддæр официалон уæрæсейаг историографимæ гæсгæ бирæтæ нымайынц, Ирыстон Уæрæсейы скондмæ кæй бацыдис барвæндæй. Владикавказ (иронау Дзæуджыхъæу) уыдис фыццаг Уæрæсейы фидарты ’хсæн Цæгат Кавказы.

1921-æм азы Ирыстон сси Хохы Советон Социалистон Республикæйы хай. 1936-æм азы Цæгат Ирыстон сси Цæгат Ирыстоны Автономон Советон Социалистон Республикæ (ЦИ АССР).

Фыдыбæстæйы Стыр хæст афон Цæгат Ирыстоны фылдæр хай уыдис оккупацийы. Фашисттæ пырхгонд æрцыдысты Орджоникидземæ хæстæг.

Республикæйы географи[ивын]

Административон дих[ивын]

Республикæйы ис 8 районы.

Район Административон центр Цæрджыты нымæц, мины (01.01.2005) Фæзуат, мин км² Цæрджыты æнгомдзинад, адæймаджы/км²
Алагиры р-н сахар Алагир 36,6 2,01 18,2
Æрæфы р-н хъ. Цыкола 15,4 1,37 11,2
Æрыдоны р-н с.  Æрыдон 27,9 0,36 77,5
Горæтгæроны р-н хъ. Октябрыхъæу 102,3 1,46 70,0
Дыгуры р-н с.  Дигорæ 20,4 0,64 31,9
Кировы р-н хъ. Елхот 26,9 0,36 74,7
Мæздæджы р-н с.  Мæздæг 87,6 1,08 81,1
Рахизфарсы р-н с. Беслæн 55,6 0,38 146,3

Цæгат Ирыстоны цæрæнуæттæ[ивын]

Цæгат Ирыстоны ис 6 сахары, 7 посёлочы, 94 хъæууон администрацийы, 209 хъæуы (уыдонæй 26 æдзæрæгтæ).

Æдæппæт цæрджыты нымæц у 710 275 адæймаджы, уыдонæй 464 875 цæрынц сахарты.

Фондз мин адæймагæй фылдæр кæм цæрынц, ахæм цæрæнуæттæ
2005-æм азы 1 январы уавæрмæ гæсгæ
Дзæуджыхъæу 308,3 (2013) Михайловскæй 9,2 (2010)
Мæздæг 39,2 (2013) Черменыхъæу 8,5 (2013)
Беслæн 37,0 (2013) Хъызлар 11,1 (2013)
Алагир 20,6 (2013) Æрхонкæ 8,3 (2013)
Æрыдон 19,1 (2013) Камбилеевскæй 7,2 (2013)
Заводы посёлок 16,7 (2013) Джызæл 7,9 (2013)
Елхот 12,6 (2013) Цыкола 6,9 (2013)
Дигорæ 10,5(2013) Змейкæ 6,8 (2013)
Сунжæ 11,8 (2013) Павлодольскæй 5,4 (2010)
Ногир 11,7 (2013) Луковскæй 5,3 (2013)
Октябрыхъæу 10,2 (2013) Майскæй 6,9 (2013)

Политикæ[ивын]

Цæгат Ирыстоны æвæрд Хуссар федералон зылды

Ирыстоны политиктæ:

æмæ æндæртæ.

Ахуырад[ивын]

Национ ахуырад[ивын]

Ирыстоны ахуырады истори ног заманты райдыдта Мæздæджы ирон скъолайæ. Уыцы скъола байгом императоры барамындмæ гæсгæ 1764 азы 21 сентябры æмæ фæкуыста XVII æнусы 90-æм азты онг. Ирон скъолайы байгомыл ныхас райдыдта, Ирыстон Уæрæсеимæ баиу кæныны тыххæй тæрхæттæ куы цыди, уæд — 1749–1752 азты Бетъырбухы. Ирон сабиты ахуырыл бафтауын фæлвæрдтой Ирыстоны дины хъуыддæгтæгæнæг къамисы уæнгтæ, Мæздæджы скъола байгом кæныны размæ дæр[1].

Литературæйы æвдисæнтæ куыд дзурынц, афтæмæй Мæздæджы скъола ирон адæмы культурон царды сахадыдта куыд ахсджиаг фæрæз национ рухсад рæзыны æмæ национ фыссынады равзæрды хъуыддæгты. Мæздæджы скъолайы ахуыр ирон æвзагыл кæй цыд, уый фæахъаз ирон абетæ саразынæн. Мæздæджы епископ Гай æмæ сауджын Павел Генцауров (Хъесаты) сарæзтой ирон фыссынады системæ аргъуанты славяйнаг графикæйы бындурыл. Фыццаг ирон чиныг — цыбыр катехизис — джиппы уагъд æрцыди 1798 азы.

Кæс сæрмагонд статья Ирон национ ахуырад.

Кæс статьятæ[ивын]

Галерей[ивын]

Фиппаинæгтæ[ивын]



Цæгат Ирыстоны герб Цæгат Ирыстоны сахартæ Цæгат Ирыстоны тырыса
Сæйраг сахар: Дзæуджыхъæу

Алагир | Æрыдон | Беслæн | Дигорæ | Мæздæг