Абазаг адæм

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Перейти к навигации Перейти к поиску
Абазæгтæ
(Абаза)
Nobl w7.jpg
Нымæц: ~ 50 000
Ахæлиу:
Flag of Russia.svg Уæрæсе 37 942
Flag of Karachay-Cherkessia.svg Хъæрæсе-Черкес 32;346
Flag of Stavropol Krai.svg Стъараполы край 3300
Flag of Turkey.svg Турк 11000
Flag of the Republic of Abkhazia.svg Абхаз 2 138
Flag of Syria.svg Сири 2 000
Flag of Jordan.svg Иордани 1 500
Æвзаг: абазаг
Дин: пысылмон дин

Абазаг адæм, абазæгтæ (абаз. аба́за) — Кавказы автохтонон адæмтæй иу, хауы абхазаг-адыгаг адæмтæм. Сæ цæрæнтæ фылдæр сты Хъæрæсе-Черкесы Республикæйы. Нымад сты европеоидон расæйы понтиаг дæлтипыл.

Иумæйаг бæрæггæнæнтæ[ивын | Бындур ивын]

Ныры дуджы цæрынц Уæрæсейы Федерацийы, æппæты тыгуырдæрæй Хъæрæсе-Черкæсы 13 хъæуы. [1]. Уымæй уæлдай ма цалдæр диаспорæйы ис Хæстæг Скæсæны.

Этнонимон ном абаза (абазгтæ), стæй ацы этникон къордмæ хауæг знæмты кой цæуы антикон авторты сфæлдыстады суанг нæ дуджы агъоммæ V-æм æнусæй. Зæгъæм, рагбердзенаг историк Геродот (V-æм æнус нæ д.а.) йæ рагдунейы картæйы Сау денджызы былгæрæттыл цæрæг знæмты астæу, коракстæ æмæ колхтимæ бацамыдта абасгты знæм дæр. Абазинаг æвзаг иртасæг Генко А.Н. уый фæдыл фыста:

« Термин абаза тынг рагон равзæргæ у, æмæ иумæйаг нысаниуæг хæссы æвзаг æмæ культурæ баиугæнæг фæрæзау…
Генко А.Н.
»
Абазæгты тырыса

Нырыккон абазинтæн сæ историон ратæдзæн у ныры Абхазы территори. [2]. Уыимæ лингвистикон æгъдауæй дæр абазинтæ тæккæ хæстæгдæр сты абхазæгтæм, фæлæ дзæвгар у сæ адыгаг хайбавæрд дæр, кæсгæтты æндæвдады фæстиуæгæн. Уымæ гæсгæ сæ культурæйы абхазаг элементтæ адыгæгтæй дзæвгар къаддæр сты. Абазинтæ сæ динмæ гæсгæ пысылмæттæсунниттæ сты.

Уæрæсейы федерацийы кусы абазинаг-абхазаг этносы райрæзты æхсæнадæмон иугонд[3], йæ централон офис Бетъырбухы; Черкесск стæй Сухумы хайæдтимæ. Организацийы президент — Экзеков Мусса Хабалы фырт — амалгæнæг, меценат, æхсæнадон архайæг.

Нымæц[ивын | Бындур ивын]

Абазинты нымæц районтæм гæсгæ 2010-æм азы афысты:

Хъæрæсе-Черкесы хай сахарты æмæ хъæуты
Муниципалон район/ горæты зылд абазинæгты %
Абазинты район 86,8 %
Адыге-Хаблаг район 29,8 %
Черкесскы горæты зылд 8,2 %
Малокарачаеваг район 7,8 %
Усть-Джегутайы район 4,5 %
Ногайы район 1,7 %
Хабезы район 1,2 %

Абазинæгты нымæц цæрæнрæтты 2010-æм азы Æппæтуæрæсеон афысты бæрæггæнæнтæм гæсгæ[4]:

Хъæрæсе-Черкес
Стъараполы край
Мæскуы

Диаспорæ[ивын | Бындур ивын]

Абазинаг диаспорæйы фылдæр хай ис ацы бæстæты: — Турк, Мысыр, Сири, Иордани æмæ Ливаны. Диаспорæйы бæлвырд нымæц бæрæг нæу, фæлæ æппæты лоялондæр цæстæнгасмæ гæсгæ 100 минмæ хæццæ кæны. Уыимæ паддзахадон бæрæггæнæнтæм гæсгæ 1858-æм азæй 1864-æм азы онг Туркмæ мухадзыртæй фæцыд 50 мин абазинаджы, кавказаг мухадзырты рæстæг та райгуырæн бæстæ ныууагътой 100-150 мин адæймаджы[5]. Фæлæ уыцы адæмы байзæддæгтæ фылдæр ассимиляцигонд æрцыдысты, уыимæ æрмæст турк æмæ араббæгты æхсæн нæ, фæлæ ма иннæ мухадзырты астæу — адыг æмæ абхазтæ раисты.

Æвзаг[ивын | Бындур ивын]

Абазинæгтæ дзурынц цæгат-кавказаг абхазаг-адыгъейаг къорды абазинаг æвзагыл. Уый та йæхæдæг дих кæны дыууæ диалектыл — тапантаг (литературон æвзаджы бындур) æмæ «ашхараг». Фыссынад — кириллицæ кириллицæйы бындурыл. Уæрæсейаг абазинæгты фылдæр хай уымæй уæлдай зонынц кæсгон-черкесаг æмæ уырыссаг æвзæгтæ.

Галерей[ивын | Бындур ивын]

Commons:Category
ВикиКъæбицы ис нывтæ ацы темæйыл. Кæс:


Фиппаинæгтæ[ивын | Бындур ивын]

  1. Кунижева Л. З., Смирнова Я. С. Народы и религии мира: Энциклопедия. — Большая Российская Энциклопедия. ISBN 5-85270-155-6
  2. Тхайцухов Михаил Семёнович Абазины на Северном Кавказе и в Турции (XVIII - XX вв.). — МГУ.
  3. http://alashara.org
  4. База микроданных Всероссийской переписи населения 2010 года Хуызæг:Недоступная ссылка
  5. Абазины / историко-этнографический очерк. Черкесск 1989. — стр. 63, ISBN 5-7644-0269-7, 5000 экз.

Литературæ[ивын | Бындур ивын]

Æрвитæнтæ[ивын | Бындур ивын]