Шапсугаг адæм

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Перейти к навигации Перейти к поиску
Шапсугæгтæ
адыгэ, шапсыгъ
Adyghe knight.jpg
Нымæц: ~ 4 000
Ахæлиу:
Flag of Russia.svg Уæрæсе [1] 3 882 (2010)[2]
Flag of Karachay-Cherkessia.svg Хъæрæсе-Черкес
Flag of Stavropol Krai.svg Стъараполы край
Flag of Adygea.svg Адыгей
Flag of Krasnodar Krai.svg Краснодары край
Flag of Syria.svg Сири
Flag of Jordan.svg Иордани
Flag of Turkey.svg Турк
Æвзаг: шапсугаг
Дин: пысылмон дин
Расæ: европеоидон
Шапсугаг тырыса

Шапсугаг адæм (хином: адыгэ, шапсыгъ) — адыгъеты дæлэтнос, ивгъуыды уыдысты кæсгон знæмтæй сæ тæккæ егъаудæртæй. Цæрынц Адыгейы, Краснодары крайы (Туапсе æмæ Сочийы районты). Дзурынц адыгаг æвзаджы шапсугаг диалектыл[3].

Этнологи[ивын | Бындур ивын]

Шапсугæгты этникон ном сæвзæрд æртæ тæккæ рагондæр мыггагæй, уыдон цардысты Шапсхо-цæугæдоны комы. Фыццаг хатт ацы номæй шапсугæгты схуыдтой XVIII-æм æнусы 20-æм æзты туркаг азфыстыты, уыдон афысстой адыгъейы тох Хъырымы ханты ныхмæ. 1724-æм азы ныддæрæн кодтой ныхилæг хъырымы тæтæры, хан Девлет-Гирейы та уацары райстой. 1743-æм азы уæрæсейаг документты ис бакæсæн шапсе-адæмы тыххæй, уыдон, дам, сыхаг кæнынц абазаг адæмтимæ æмæ сты «сæрмагонд æвзаг æмæ сæрмагонд бархъомысы хицæуттæ»

Иумæйаг бæрæггæнæнтæ[ивын | Бындур ивын]

Шапсугæгтæ цæрынц Уæрæсейы Федерацийы, стæй сæ диаспорæтæ уæрæхгонд сты æнæуый адыгъаг адæмты диаспорæтæ бирæнымæцджын кæм сты, уыцы Турчы, Самы, Иорданийы, Израилы æмæ а.д. Уæрæсейы фылдæр цæрынц историон Шапсугийы территорийыл; Сочи, Туапсейы район, Адыгей. Бирæтæ адæмафысты рæстæг сæхи черкес кæнæ адыгейæгтæй бацамонынц. Советон бархъомысы рæстæг шапсугæгтæ нымад нæ цыдысты, æмæ фæрссаг æвдисæнтæм гæсгæ 1926-æм азы сæ нымæц уыд 4 мины бæрц. Уæрæсейы 2002-æм азы адæмы сфыстмæ гæсгæ бæстæйы цард 3,2 мин шапсугаджы. 2010-æм азы та 3,9 мины. Уыимæ зæгъын хъæуы æмæ шапсугæгты нымæц фылдæр кæй у, Адыгейæйы цæрæг шапсугæгты фылдæр «адыгейæгтæй» бацамонынц. Сауденджызбылгæрон шапсугæгтæ та черкес кæнæ адыгейæгтæй амынд цæуынц. Шапсугæгтæ дзурынц адыгейаг æвзаджы шапсугаг диалектыл, æмæ хауынц абхаз-адыгаг æвзагты мыггагмæ.

Уæрæсейы закъонтæм гæсгæ официалонæй нымад сты чысыл адæмыхаттыл[4].

Адыгъейы нымæц сауденджызон цæрæнрæтты Уæрæсейы 2010-æм адæмы афыстмæ гæсгæ

Краснодары край:

Истори[ивын | Бындур ивын]

Адыгъаг адæмы, уыдонимæ та шапсугты рагзаманы тыххæй нын дзурынц Майкопы æмæ Меоты культурæты археологион ссарæггæгтæ.

Шапсугтæ адыгъаг адæмы егъаудæр къорд уыдысты æрмæст Сау Денджызы былгæройнон районы нæ, фæлæ æнæхъæн знæмты тыгуыры дæр егъаудæрты æмсæр нымад уыдысты. Хыцтой цалдæр сæдæ мины шапсугаджы, цардысты цæугæдæттæ Джубга æмæ Шахейы астæуты; ацы район хуындис Чысыл Шапсуг. Стыр Кавказы рагъы цæгатах фæхсты уæлхох хъæдæмбæрст, цæугæдæттимæ Антхир, Абин, Афипс, Вулан æмæ Шебш, хуындис Стыр Шапсуг.

Нырыккон иртæстытæ сбæрæг кодтой (Максидов Анатолй Ахмеды фырт, Чирг А.Ю.) рагон Шапсуги æнтыстджынæй кæй базар кодта Чысыл Азийымæ, уæлдайдæр Анатолийымæ[5].[6] .

Хъуыстгонд шапсугæгтæ[ивын | Бындур ивын]

  • Тугужуко Кызбэч — Кавказы хæсты адыгъæгты хъуыстгонд сæргълæууæг.
  • Ачмизов, Ахмæды фырт Айдамир — Советон Цæдисы Хъайтар (31.03.1943)
  • Совмен Меджиды фырт Хазмæт — Адыгейæйæ республикæйы президент (2002—2007)
  • Коблев Якуб Камболеты фырт — Советон Цæдисы сгуыхт тренер
  • Шхалахов Валентин Ибрагимы фырт — Советон Цæдисы сгуыхт тренер дзюдойæ
  • Напсо Кушук Заиды фырт — Уæрæсейы сгуыхт амайæг
  • Чуц Абубачир Батербийы фырт — Советон Цæдисы Хъайтарерой Советского Союза (1912 — 27.03.1944)
  • Тхагушев Исмаил Халалы фырт — Советон Цæдисы Хъайтар (17.03.1920-15.11.1943)
  • Бибрас Натхо — Израилы иугонд командæйы футболист
  • Этхем-черкес — осмайнаг æмæ туркаг хæстон балхон.

Фиппаинæгтæ[ивын | Бындур ивын]

  1. Всероссийская перепись населения 2002 года Бæрæггонд æрцыд   2009-12-24.
  2. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  3. Хуызæг:Из БСЭ
  4. Единый перечень коренных малочисленных народов Российской Федерации (утв. постановлением Правительства РФ от 24 марта 2000 г. N 255) (с изменениями от 13 октября 2008 г., 18 мая, 17 июня, 2 сентября 2010 г.)
  5. [1]Максидов, Анатолий Ахмедович.Исторические и генеалогические связи адыгов с народами Причерноморья
  6. Гесихий Александрийский. Лексикон // ВДИ. 1948. — № 4. — С. 269

Литературæ[ивын | Бындур ивын]

  • Адыгская (Черкесская) энциклопедия. Москва, 2006
  • Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 ф. ISBN 978-5-287-00718-8

Æрвитæнтæ[ивын | Бындур ивын]