Абазаг адæм

Абазæгтæ
Ахæлиу æмæ нымæц
Æдæппæт: 150 000
Уæрæсе: 56 341 (2010) Хъæрæсе-Черкес: 43 919 (2010) Абазайы район: 20 808 (2010) Черкесск: 15 505 (2010) Адыге-Хаблы район: 5827 (2010) Чысыл Хъæрæсейы район: 3373 (2010) Усть-Джегутайы район: 2252 (2010) Стъараполы край: 6646 (2010) Ханты-Мансийы автономон зылд: 422 (2010) Кæсæг-Балхъар: 418 (2010) Мæскуы: 318 (2010) Краснодары край: 279 (2010) Ямал-Ненецты автономон зылд: 236 (2010) Мæскуыйы облæст: 139 (2010) Ростовы облæст: 112 (2010) Турк: 100000 – 200000 Абхаз: 355 (2011) Украинæ: 128 (2001)
Иумæйаг информаци
Æвзаг	абазаг
Дин	пысылмон дин
Этникон дæлкъордтæ	тапантæ
Викикъæбицы медиа

Абазаг адæм, абазæгтæ (абаз. абаза) — Кавказы автохтонон адæмтæй иу, хауы абхазаг-адыгаг адæмтæм. Сæ цæрæнтæ фылдæр сты Хъæрæсе-Черкесы Республикæйы. Нымад сты европеоидон расæйы понтиаг дæлтипыл.

Иумæйаг бæрæггæнæнтæ

Ныры дуджы цæрынц Уæрæсейы Федерацийы, æппæты тыгуырдæрæй Хъæрæсе-Черкесы 13 хъæуы. Уымæй уæлдай ма цалдæр диаспорæйы ис Хæстæг Скæсæны.

Этнонимон ном абаза (абазгтæ), стæй ацы этникон къордмæ хауæг знæмты кой цæуы антикон авторты сфæлдыстады суанг нæ дуджы агъоммæ V-æм æнусæй. Зæгъæм, рагбердзенаг историк Геродот (V-æм æнус нæ д.а.) йæ рагдунейы картæйы Сау денджызы былгæрæттыл цæрæг знæмты астæу, коракстæ æмæ колхтимæ бацамыдта абасгты знæм дæр. Абазаг æвзаг иртасæг Генко А.Н. уый фæдыл фыста:

Термин абаза тынг рагон равзæргæ у, æмæ иумæйаг нысаниуæг хæссы æвзаг æмæ культурæ баиугæнæг фæрæзау… Генко А.Н.

Абазæгты тырыса

Нырыккон абазæгтæн сæ историон ратæдзæн у ныры Абхазы территори. Уыимæ лингвистикон æгъдауæй дæр абазæгтæ тæккæ хæстæгдæр сты абхазæгтæм, фæлæ дзæвгар у сæ адыгаг хайбавæрд дæр, кæсгæтты æндæвдады фæстиуæгæн. Уымæ гæсгæ сæ культурæйы абхазаг элементтæ адыгæгтæй дзæвгар къаддæр сты. Абазæгтæ сæ динмæ гæсгæ пысылмæттæ — сунниттæ сты.

Уæрæсейы федерацийы кусы абазаг-абхазаг этносы райрæзты æхсæнадæмон иугонд, йæ централон офис Бетъырбухы; Черкесск стæй Сухумы хайæдтимæ. Организацийы президент — Экзеков Мусса Хабалы фырт — амалгæнæг, меценат, æхсæнадон архайæг.

Нымæц

Абазæгты нымæц районтæм гæсгæ 2010-æм азы афысты:

Хъæрæсе-Черкесы хай сахарты æмæ хъæуты
Административон иуæг	абазæгты %
Абазайы район	86,8 %
Адыге-Хаблы район	29,8 %
Черкесскы сахары зылд	8,2 %
Чысыл Хъæрæсейы район	7,8 %
Усть-Джегутайы район	4,5 %
Ногъайы район	1,7 %
Хабезы район	1,2 %

Абазæгты нымæц цæрæнрæтты 2010-æм азы Æппæтуæрæсеон афысты бæрæггæнæнтæм гæсгæ:

Хъæрæсе-Черкес

сахар Черкесск 10 505 хъæу Псыж 6717 хъæу Сырх Восток 3142 сахар Усть-Джегута 2254 хъæу Кубинæ 2789 хъæу Инжич-Чукун 2468 хъæу Эльбурган 2230 хъæу Старо-Кувинск 1194 хъæу Апсуа 890 хъæу Кара-Паго 648 хъæу Абаза-Хабль 559

хъæу Мало-Абазинск 530 хъæу Тапанта 484 хъæу Ново-Кувинск 422 хъæу Койдан 372 хъæу Адыге-Хабль 346 хутæр Грушка 181 посёлок Эркин-Шахар 175 сахар Карачаевск 144 хъæу Эрсакон 150 хъæу Хабез 122 хъæу Первомайское 103

Стъараполы край

сахар Кисловодск 1473 сахар Стъарапол 569 сахар Невинномысск 264

посёлок Подкумок 151 сахар Ессентуки 119 хъæу Кочубеевское 106

Мæскуы

• сахар Мæскуы 318

Диаспорæ

Абазаг диаспорæйы фылдæр хай ис ацы бæстæты: — Турк, Мысыр, Сири, Иордани æмæ Ливаны. Диаспорæйы бæлвырд нымæц бæрæг нæу, фæлæ æппæты лоялондæр цæстæнгасмæ гæсгæ 100 минмæ хæццæ кæны. Уыимæ паддзахадон бæрæггæнæнтæм гæсгæ 1858-æм азæй 1864-æм азы онг Туркмæ мухадзыртæй фæцыд 50 мин абазаджы, кавказаг мухадзырты рæстæг та райгуырæн бæстæ ныууагътой 100-150 мин адæймаджы. Фæлæ уыцы адæмы байзæддæгтæ фылдæр ассимиляцигонд æрцыдысты, уыимæ æрмæст турк æмæ араббæгты æхсæн нæ, фæлæ ма иннæ мухадзырты астæу — адыг æмæ абхазтæ раисты.

Æвзаг

Абазæгтæ дзурынц цæгат-кавказаг абхазаг-адыгъейаг къорды абазаг æвзагыл. Уый та йæхæдæг дих кæны дыууæ диалектыл — тапантаг æмæ ашхараг. Фыссынад — кириллицæйы бындурыл. Уæрæсейаг абазæгты фылдæр хай уымæй уæлдай зонынц кæсгон-черкесаг æмæ уырыссаг æвзæгтæ.

Тапанта

Абазæгты иу хай йæхи хоны t’apanta æмæ уый, æвæццæгæн, цæуы ирон тъæпæнтæ-йæ.

Галерей

• 
  Абазæгтæ XIX-æм æнусы
• 
  Уæздан абазаг
• 
  Хъæу Дарыква-кыты чындзæхсæв. XIX-æм æнусы астæу
• 
  Хъæу Бикбаты (нырыккон Эльбурган) уæздан мыггæгтæй абазаг сылгоймæгтæ
• 
  Абазаг тамгъатæ

Литературæ

• Анчабадзе Ю. Д., Шилакадзе М. И. (фольклор) и БРЭ (2015). Абазины // Большая российская энциклопедия : электронная версия. — 2016. — Дата обращения: 03.03.2018.
• Абазины // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
• Абазины // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3. Архивон къопи 29 ноябры 2014, Wayback Machine-ы
• Надежда Емельянова, Мусса Экзеков. Абазанский Ренессанс. Книга 1. Наперекор стихиям. — М., ИД «Граница», 2020. — 415 с., илл. Худ. О. В. Граблевская — ISBN 978-5-9933-0222-5.

Æрвитæнтæ

• В. Б. Виноградов. Средняя Кубань. Земляки и соседи. Абазины
• Абазино-Абхазская национальная сеть «Abazashta.com» Архивгонд æрцыдис 8 августы 2020 азы.
• Союз абазинской молодёжи «Шарпны»
• Международное объединение содействия развитию абазино-абхазского этноса «Алашара».
• Михаил Тхайцухов о самоназвании «Абаза» Архивгонд æрцыдис 2 мартъийы 2007 азы.
• Надежда Емельянова, Мусса Экзеков. В СТРАНЕ АБАЗА
• Мусса Экзеков, Надежда Емельянова. По обе стороны Большого Кавказа. Том 1. Абазины и черкесский вопрос.
• Всемирный абхазо-абазинский конгресс — Мы объединяем абхазов и абазин по всему миру.