Гуырдзыстоны дзуттæгтæ

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Перейти к навигации Перейти к поиску
Гуырдзыстоны дзуттæгтæ
A Jew from Akhaltsikhe (Ermakov) BW.jpg
Ахалцихейы цæрæг дзуттаг лæг (~ 1900-æм аз)
Хином: гуырдз. ქართველი ებრაელები
Нымæц: ~250 000
Ахæлиу:
Израиль Израиль 200 000
Америкæйы Иугонд Штаттæ АИШ 10 000
Гуырдзыстон Гуырдзыстон 3 000
Уæрæсе Уæрæсе 1 800 [1]
Бельги Бельги 1 200
Æвзаг: гуырдзиаг, уырыссаг, уираг, æндæр
Дин: иудаизм
Хæстæг адæмтæ: сефардим, ашкеназим æмæ иннæтæ

Гуырдзыстоны дзуттæгтæ (гуырдз. ქართველი ებრაელები) сты уыцы бæстæйы рагондæр цæрджыты къордтæй сæ иу. Нырыккон гуырдзиаг историографимæ гæсгæ, дзуттаг адæм æрцардысты Гуырдзыстоны, Вавилоны уацарæй алидзын сæ къухы-иу куы афтыд, уæдæй — ома нæ эрæйы агъоммæ 6-æм æнусæй райдайгæ[2]. Сæ царды уагмæ гæсгæ систы хæстæг гуырдзымæ, дзурын байдыдтой гуырдзиагау[3]. Сæ культурæмæ гæсгæ хицæн уыдысты Кавказы иннæ дзуттаг къордæй — Цæгат Кавказы хохы дзуттæгтæй[4] Гуырдзыстон Уæрæсейы империмæ куы бацыдис, уæд дзы фæзындысты ашкеназаг дзуттæгтæ дæр, уыдонæй гуырдзыстойнаг дзуттæгтæ цардысты хицæнæй.

Зæгъæн и æмæ æппæт Гуырдзыстоны дзуттæгтæ ралыгъдысты Израильмæ 1990-æм азты, уыдоны стырдæр æхсæнад цæры Ашдоды. 1970-æм азты та сæ нымæц хæццæ кодта 80 минмæ. Цæрынмæ цыдысты канд Израильмæ нæ, фæлæ ма иннæ паддзахæдтæм дæр: зынгæ æхсæнæдтæ фæзындысты Бельгийы Антверпены, Уæрæсейы Бетъырбухы, АИШ-ы Нью-Йорчы. Гуырдзыстоны цæрджыты фæстæг сфыстмæ гæсгæ бæстæйы ма баззадысты 3541 иудейаг уырнджытæ[5], уыдон сты дзуттаг адæмы алыхуызон дæлкъордтæй.

Истори[ивын | Бындур ивын]

Гуырдзыстоны рагон сæйраг сахар Цхета, уым бирæ æнусты дæргъы цардысты дзуттæгтæ дæр

Гуырдзиагау дзурæг дзуттаг къорд у рагондæр дзуттаг æхсæнæдтæй сæ иу, бæстæйы ныгуылæны ссардæуыдысты дзуттаг культурæимæ баст рагон артефакттæ[6]. Сæ равзæрды сæйраг таурæгъ у, Навуходоносоры бабырст Иерусалиммæ куы уыдис, уый тыххæй: вавилонæгтæ дзутты акодтой уацармæ, æмæ-иу уырдыгæй иуæй-иу дзуттæгты къухмæ бафтыдис цæгатырдæм алидзын, уыдон æрцардысты нырыккон Гуырдзыстоны зæххытыл. Уый тыххæй фыста астæузаманы гуырдзиаг историк Леонти Мровели: «Паддзах Навуходоносор байста Иерусалим. Дзуттæгтæй чи аирвæзтис, ралыгъдысты Картлимæ æмæ Цхетайы хицауæй куырдтой зæхх, уый сын радта Арагвийы цур зæхх, Занавийы суадонмæ ’ввæхс»[2].

Мровелийы ныхæстæм гæсгæ дзуттæгты ног къорд æрбацыд Гуырдзыстонмæ Рагон Ромы рæстæг, император Веспасиан æлдæриуæг куы кодта, уæд: «Ромæгты император Веспасиан байста Иерусалим. Уырдыгæй дзуттаг лигъдæттæ ралыгъдысты Цхетамæ æмæ раздæры дзуттæгтимæ æрцардысты»[2].

Иннæ гуырдзиаг хроникæ — «Картлийы аргъуыд» — дзутты æрбацыды рæстæг ахæссы Стыр Алексадры рæстæгмæ[2].

Генетикон иртæстытæм гæсгæ Гуырдзыстоны дзуттæгтæ иннæ дзуттаг æхсæнæдтимæ баст сты, уæлдайдæр Ирак æмæ Ираны цы дзуттæгтæ цæрынц, уыдонимæ[7].

Гуырдзыстоны дзуттæгтæ Цхинвалы[ивын | Бындур ивын]

Зынгæ дзуттаг æхсæнад рагæй цардис Цхинвалы дæр, ныры онг дзы баззадис Дзуттаг сых кæй хонынц, ахæм квартал, кæд æмæ бирæ дзуттæгтæ нал цæрынц сахары, уæддæр.

Цы ахсджиаг бынат ахстой дзуттæгтæ сахары XX æнусы астæу, уый æвдисæг у Мамиты Гигайы æмдзæвгæ «Сталинир[8]», кæцы рухс федта журнал «Фидиуæг»-ы 1950-æм азы[9]. Гигайы рæнхъытæм гæсгæ, дзуттæгтæ уыдысты Сталиниры (Цхинвалы) цыппар стырдæр этностæй иу:

Уырыссаг, гуырдзиаг,
Ирон æмæ дзуттаг,
Мæхи стут, кæнын уæ
Æфсымæры уарзт.

Фиппаинæгтæ[ивын | Бындур ивын]

  1. 2010-æм азы Æппæтуæрæсеон цæрджыты сфысты хицæн адæмыхаттыл бæрæггæнæнтæ Архивгонд æрцыдис 24 апрелы 2012 азы. (уырыс.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 The Wellspring of Georgian Historiography: The Early Medieval Historical Chronicle The Conversion of Katli and The Life of St. Nino, Constantine B. Lerner, England: Bennett and Bloom, London, 2004, p. 60
  3. Forget Atlanta - this is the Georgia on my mind By Jewish Discoveries and Harry D. Wall Feb. 7, 2015, Haaretz
  4. Mountain Jews: customs and daily life in the Caucasus, Leʼah Miḳdash-Shemaʻʼilov, Liya Mikdash-Shamailov, Muzeʼon Yiśraʼel (Jerusalem), UPNE, 2002, page 9
  5. Statistics of Georgia Архивгонд æрцыдис 31 августы 2006 азы.
  6. Batumi Archeological Museum, seen March 2020; also Tbilisi Jewish Museum, seen March 2020
  7. Begley, Sharon. (7 August 2012) Genetic study offers clues to history of North Africa's Jews | Reuters. In.reuters.com. Retrieved on 2013-04-16.
  8. Цхинвалы ном 1934-61 азты
  9. «Фидиуæг» №7 / 1950