Цæхæра

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Сырх цæхæра дуканийы тæрхагыл

Цæхæра кæнæ дзæхæра, æндæр вариант у къуымбыл[1], дыгуронау къумбул (лат. Beta vulgaris) у адæмы уарзондæр хæринæгтæй иу. Аргъ та йын уымæн кæнынц, æмæ хъæздыг у урсæгтæ, æвзалыдон æмæ аскорбины туагадæй. Бирæ дзы ис æнæмæнгхъæугæ минералон цæххытæ: калий, кальций, натрий, фосфор, марганец, æфсæйнаг, йод, кобальт.

Амонынц æй, йæ туджы æлхъывдад бæрзонд кæмæн у, йæ нервыты аххосæй мæстыгæр чи у, йæ рæуджытæ сахъат кæмæн сты, уыдонæн. Дзæбæх дзы кæнынц сæкæрниз, тынг нард рынчынтæ. Базеды низæй чи сæйы, уымæн йæ, уартæнгæс рæзынæг (уырыс. щитовидная железа) кæй хонынц, уый активон куыст фæсабырдæр кæны. Цæхæра æнæмæнгхъæугæ хæринаг у, йæ гуыбын кæмæн фæхус вæййы, уымæн.

Æхсæрдæсæм æнусы йæ нæ рагфыдæлтæ бердзенты бæстæйæ куы æрбаластой, уæдæй абонмæ дзы адæм пайда кæнынц, куыд хæрзад халсарæй. Хæрынц æй доны, духовкæйы фыхæй. Кæнынц дзы борщ æмæ туагдзæхдон (уырыс. окрошка). Цæхджын æй кæнынц хибарæй, фæлæ цывзыйы цъæрттимæ та у уæлдай хæрзаддæр. Нæ разагъды бæркадкъух æфсинтæ йын йæ сыфтæй чъиритæ куы ракæнынц, уыдонæн та дзы æмбал нæй.

Сырх цæхæрамæ ма ис иу диссаджы миниуæг. Дохтыртæ йæ амонынц къуыдилы (уырыс. рак) кæмæн ис, уыцы рынчынтæн дзæбæх кæнынæн æмæ сæ не ’руадзынмæ.

Сæкæры цæхæра[ивын]

Цæхæрайы сæрмагонд хуызтæй чындæуы сæкæр.

Сæкæры цæхæрайы тыллæг бæстæтæм гæсгæ[ивын]

2003-2004 нымæцтæ
ИНО-йы FAOSTAT-мæ гæсгæ

Франц 29358296 13 % 29419000 12 %
АИШ 27744430 12 % 27002350 11 %
Герман 23756060 10 % 25486732 11 %
Уæрæсе 19383640 8 % 18500000 8 %
Турк 12622900 5 % 13965000 6 %
Украинæ 13392000 6 % 13660000 6 %
Польшæ 11739509 5 % 11471800 5 %
Итали 9726000 4 % 10000000 4 %
Æндæр бæстæтæ 85113483 37 % 88344480 37 %
Æдæппæт 232836318 100 % 237849362 100 %

Кæс ноджы[ивын]

Литературæ[ивын]

  • Красочкин В. Т., Свекла, М. — Л.,1960;
  • Карпенко П. В., Свекловодство, 3 изд., М., 1964;
  • Сортоописание овощных бахчевых культур и кормовых корнеплодов, М., 1965;
  • Биология и селекция сахарной свеклы, М., 1968;
  • Культурная флора СССР, т. 19 — Корнеплодные растения, Л., 1971.

Фиппаинæгтæ[ивын]

  1. Абайты Васо. Ирон æвзаджы историон-этимологион дзырдуат. I-æм том