Перейти к содержанию

Ног Зæхх

73°57′09″ с. ш. 56°20′55″ в. д.HGЯO
Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Ног Зæхх
уырыс. Новая Земля
Характеристикæ
Сакъадæхты нымæц> 200 
Иумæйаг фæзуат83 000 км²
Бæрзонддæр цъупп1547 м
Цæрджытæ3576 ад. (2021)
Æнгомад0,04 ад./км²
Ран
73°57′09″ с. ш. 56°20′55″ в. д.HGЯO
АкваториБаренцы денджыз, Карæйы денджыз
Бæстæ
Уæрæсе
Ног Зæхх
Цæгат Ихджын фурд
Ног Зæхх
ВикиКъæбицы логотип Викикъæбицы медиа

Ног Зæхх (уырыс. Новая Земля) у сакъадæхты къорд Цæгат Ихджын фурды, Карæйы æмæ Баренцы денджызты ’хсæн. У Уæрæсейы Федерацийы Архангельсчы облæсты хай.

Сакъадæхты къорды ис бирæ чысыл сакъадахы æмæ дыууæ егъау сакъадахы: Хуссар æмæ Цæгат, уыдоны ’хсæн та нарæг (2—3 км) донкъубал Маточкин Шар. Геологийы цæстæнгæсæй сакъадæхтæ сты Уралы хæхтæн сæ дарддæрдзу.

Ног Зæххы дæргъ хуссар-ныгуылæнæй цæгат-скæсæнмæ у 925 км. Æппæт сакъадæхты фæзуат у 83 000 км²-æй фылдæр. Цæгат сакъадахы стырдæр уæрх у 123 км, Хуссар сакъадахы та — 143 км.

Хуссары Ног Зæхх хицæн кæны сакъадах Вайгачæй уæрæх донкъубал Карæйы Кулдуарæй.

Бæстыхъæд

[ивын | Бындур ивын]

Бæстыхъæд у карз, арктикон. Æппæты хъармдæр мæй (август) хуссары астæуккаг температурæ у +6,5°С, цæгаты та — +2,5°С. Зымæг вæййы тынг карз æмæ дæргъвæтин.

Цæрджытæ

[ивын | Бындур ивын]

Бынæттон цæрджытæй ам цæрынц æрмæст неннæгтæ. Сæ нымæц у 100 адæймаджы бæрц. Цæрынц цуан кæнынæй.

Ам ма ис, полигоны чи кусы, ахæм æртæ мин уæрæсейаг æфсæддоны.

1954-æм азы 17 сентябры Ног Зæххы байгом аппон полигон. Полигоны ис æртæ быдыры:

  • Сау Бакæлæн (уырыс. Чёрная Губа) (70,7° ц. 54,6° с.) — пайда дзы кодтой 19551962.
  • Маточкин Шар (73,4° ц. 54,9° с.) — дæлзæхх фæлварæнтæ 19641990
  • Хус Фындз (уырыс. Сухой Нос) (73,7° ц. 54,0° с.) — 19571962.

1955-æм азы 21 сентябры райдайгæ 1990-æм азы 24 октябры онг ам срæмыгъд 135 аппон ифтыгъды, уыдонæй 42 дæлзæхх, 87 уæлдæфы, 2 денджызы уæлцъар, 3 денджызы дæлцъар.

1963-æм азы августы Советон Цæдис æмæ АИШ бафыстой бадзырд, кæцымæ гæсгæ нал рамыгътой аппон бомбæтæ атмосферæ, космос æмæ денджызы. Дæлзæххон фæлварæнтæ цыдысты 1990-æм азы онг (уæд фехъуысын кодтой аппон фæлварæнты мораторий). Кæд аппон бомбæтæ ам нал фæлварынц, уæддæр полигон кусы.

Æддаг æрмæг

[ивын | Бындур ивын]