Чипсытæ

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Чипсытæ

Чипсытæ — лыстæг карст картоф, халсойы (зетийы) фых йе та сурвых, цалынмæ къæс-къæсгæнæг ма суа. Чипсытæ-иу арæх вæййынц фынгыл æвæрд куыд ахуыйæн, гарнир, кæнæ снектæ.

Истори[ивын | Бындур ивын]

Æппæты арæхдæр æмбæлгæ верси куыд амоны, чипсыты оригиналон рецепт æрымысдæуыд Саратогæ Спрингзы, Нью-Йорчы. Уый, дам, æрцыди 1853 азы, 24 авгусы, æмæ йæ 'рымысæг уыди Джордж Крам, æрдæгсау-æрдæг бындурамерикаг, Moon's Lake House уазæгдоны повæрæй куы куыста, гъеуæд. Цæмæй-иу мæстыгомау клиентты æрсабыр æмæ истыхуызы бахъæлдзæг кæна, уый тыххæй-иу цын картофтæ тынг листæг ныллыгтæ кодта æмæ-иу кæрстытæ фырдзæхх халсойы фæфыхта сæ къæрццуагмæ, æмæ цæ рæхджы адæм дæр бауарзтой. Тагъд цыл "Саратогæйы чипсыты" ном абадти, уыцы ном суанг 20 æнусы æмбисты онг уыди ныхасдзыд.

Зиан организмæн[ивын | Бындур ивын]

Чипсытæ-иу хæддарынц сой туагадты трансизомертæ æмæ сæ бон у 30-50%-мæ 'ххæссой. Уыдон фæцудын кæнынц иммунитет, диабеты рæзт фæтынгдæр кæнынц, стæй зæрдæнизтæ, тестостероны бæрц та къаддæр кæнынц, цудын ма кæнынц простагландитты æмбаивд (кæдон регулаци кæнынц организмы бирæ процесстæ, æмæ гыццыл ма хъæуа, алы уæфт æмæ органты сты), цитохром ц-оксиды куыст - концерогенон æмæ иуæй-иу хосгæнæн токсинты сæйраг фермент. Англисаг ахуыргондты 14-азыккон хынцгасты фæстиуæгмæ гæсгæ, мыхуыры рацыд "British Medical Journal" № 11, 1998 азы, зæрдæйы исемикон низæй æмæ миокъарды инфаркттæй цы адæм фæхъуыд, уыдоны 'хсæн арæхдæр ссарæн уыдысты, трансизомерон сой туагадтимæ продукттæ чи хордта, уыдон; æмæ 'хсыррæзынæджы ракъ та уыд 40% фылдæр.

Ноджы ма чипсыты ис акриламид (2-пропенамид), æмæ фыртæвдæй куыстзылд кæцы баййæфта, ахæм, æндæр крахмалон продуктты (зæгъæм, сурвых картофы, кæнæ дзулы), фæлæ доны фыцгæ - нæйы. Ацы токсикон буаргъæд, фылдæр нервты системæйæн зиан кæны, игæр æмæ уыргтæ; ноджы ма канцероген, ссадæджы хуызон, ацы буарад та у нервыты хæлды аххосæг (хид кæнын, уæнгты æдыхад, уæзсæфт, регенераци æмæ фæстæмæ химæ 'рцыд бацахсы 2- 12 мæймæ)