Хъуымыхъхъаг æвзаг

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Хъуымыхъхъаг æвзаг
Хином: къумукъ тил
Бæстæтæ: Уæрæсе
Регионтæ: Дагъистан, Цæцæн, Цæгат Ирыстон
Официалон статус: Дагъистан
Æдæппæт дзурджыты нымæц: 500 000
Классификаци
Категори: Евразийы æвзæгтæ
Алтайаг бинонтæ
Тюркаг къабаз
Кыпчакаг къорд
Куманаг-кыпчакаг дæлкъорд
Фыссынад: кириллон алфавит
ГОСТ 7.75–97: кум 349
ISO 639-1:
ISO 639-2: kum
ISO/DIS 639-3: kum
Æвзæгты тыххæй æппæт статьятæ

Хъуымыхъхъаг æвзаг (хъуым. къумукъ тил) у хъуымыхъхъаг адæмы мадæлон æвзаг, дзурынц ыл Дагъистаны быдырон хайы æмæ цæгаты хохрæбын, Цæцæны цæгаты æмæ Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы. Хауы тюркаг æвзæгты кыпчакаг къордмæ (уырдæм ма хауынц хъæрæсейаг-балхъайраг, ногъайаг æмæ æндæр æвзæгтæ). Дзурджыты нымæц у 450—500 мин адæймагмæ 'ввахс .

Хъуымыхъхаг у Дагъистаны æхсæз литературон æвзагæй иу. Ацы рæттæм Уæрæсейы империимæ баиуы агъоммæ хъуымыхъхъаг æвзаг уыди Дагъистаны адæмты ’хсæн дзурыны фæрæз. Хъуымыхъхъаг æвзагыл цæуы газет «Ёлдаш».

История[ивын]

Хъуымыхъхъаг æвзаджы периодизаци нæма сбæлвырд ис. Иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ уый равзæрдис манголы бабырсты агъоммæ (XIII-æм æнусы агъоммæ).

Лингвистикон характеристикæ[ивын]

Фыссынад[ивын]

1928-æм азы онг хъуымыхъхъ пайда кодтой араббаг алфавитæй. 1927-æм азæй фæстæмæ 'мæ 1938-æм азы онг сæ фыссынад уыдис латинаг бындурыл.

Хъуымыхъхъаг абетæ 1935-æм азы рауагъды дамгъуатæй.

1938-æм азæй фæстæмæ æмæ ныры онг пайда кæнынц кириллон графикон бындурыл хъуымыхъхъаг алфавитæй:

А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Д д Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л
М м Н н Нг нг О о Оь оь П п Р р С с
Т т У у Уь уь Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш
Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я


Фонологион бæрæггæнæнтæ[ивын]

Æвзаджы ис 8 хъæлæсоны — а, е, ы, и, о, оь, у, уь, ис дзы ноджы æртæ æвдисæйнагмæ гæсгæ ныхмæвæрæн (рæнхъ, сисæн, лабилизаци). Иуæй-иу дзырдты (фылдæр æрбайсгæ чи сты, ахæмты) вæййы хъæлæсон ə.


Уæнг[ивын]

Уæнджы сæйраг хуыз у CVC, ноджы ис ахæм хуызы уæнгтæ: V, VC, CV, VCC, CVCC.

Морфологи[ивын]

Æвзаджы морфологион хуыз[ивын]

Дзырд кæнæ морфемæйы райдианы хъæлæсонты иугæнæн нæй.

Морфологион категориты сконд æмæ мидис[ивын]

Ис 10 ныхасы хайы — номдар, миногон, нымæцон, номивæг, мивдисæг, фæрсдзырд, бæттæг, хайыг, æвастхъæр æмæ фæсдзырд.

Хъуымыхъхъаг æвзаджы нæй грамматикон æрд. Бирæон нымæц арæзт цæуы, -лар (-лер), зæгъгæ, ахæм фæсæфтуаны фæрцы.

Æвзаджы ис æхсæз хауæны.

Дзырдарæзты бындурон фæрæз[ивын]

Дзырдарæзты бындурон фæрæз у аффиксалон, вæййы дæр дзырдиукæнынад.

Синтаксис[ивын]

Хъуыдыйады сконд[ивын]

Лексикæйы генетикон æмæ ареалон характеристикæ[ивын]

Диалекттæ[ивын]

Хъуымыхъхъаг æвзаджы ис ахæм диалекттæ:

  • бойнахъаг,
  • хасавюртаг,
  • кайтаггаг,
  • дæлхæххон,
  • теркаг.

Иннæтæй хицæн лæууы кайтаггаг диалект. Иуæй-иу диалектты зыны кавказаг æвзæгты тæваг: цæвиттон, ис дзы «кавказаг» абруптивон æмхъæлæсонтæ[1].

Нырыккон литературон хъуымыхъхъаг æвзаг арæзт æрцыдис хасавюртаг æмæ бойнахъаг диалектты бындурыл.

Библиографи[ивын]

  • Дмитриев Н. К., Грамматика кумыкского языка, М.— Л., 1940;

(уырыс.)

  • Гаджиева Н. З., Кумыкский язык, в сборнике: Младописьменные языки народов СССР, М.— Л., 1959;(уырыс.)
  • Русско-кумыкский словарь, М., 1960;

(уырыс.),(хъуым.)

  • Магомедов А. Г., Кумыкский язык, в кн.: Языки народов СССР, т. 2, М., 1966.

(уырыс.)

Æрвитæнтæ[ивын]

Wikimedia Incubator
Wikimedia-йы Инкубаторы мидæг ис Википедийы фæлварæн хайад хъуымыхъхъаг æвзагыл

Фиппаинæгтæ[ивын]