Ног Зæхх

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Ног Зæхх дунейы картæйыл
Ног Зæхх космосæй (НАСО-йы ист къам)

Ног Зæхх (уырыс. Новая Земля) у сакъадæхты къорд Цæгаты Ихджын фурды, Карæйы æмæ Баренцы денджызты ’хсæн. У Уæрæсейы Федерацийы Архангельсчы облæсты хай.

Сакъадæхты къорды ис бирæ чысыл сакъадахы æмæ дыууæ егъау сакъадахы: Хуссар æмæ Цæгат, уыдоны ’хсæн та нарæг (2—3 км) донкъубал Маточкин Шар. Геологийы цæстæнгæсæй сакъадæхтæ сты Уралы хæхтæн сæ дарддæрдзу.

Ног Зæххы дæргъ хуссар-ныгуылæнæй цæгат-скæсæнмæ у 925 км. Æппæт сакъадæхты фæзуат у 83 000 км²-æй фылдæр. Цæгат сакъадахы стырдæр уæрх у 123 км, Хуссар сакъадахы та — 143 км.

Хуссары Ног Зæхх хицæн кæны сакъадах Вайгачæй уæрæх донкъубал Карæйы Кулдуарæй.

Бæстыхъæд[ивын]

Бæстыхъæд у карз, арктикон. Æппæты хъармдæр мæй (август) хуссары астæуккаг температурæ у +6,5°С, цæгаты та — +2,5°С. Зымæг вæййы тынг карз æмæ дæргъвæтин.

Цæрджытæ[ивын]

Бынæттон цæрджытæй ам цæрынц æрмæст неннæгтæ. Сæ нымæц у 100 адæймаджы бæрц. Цæрынц цуан кæнынæй.

Ам ма ис, полигоны чи кусы, ахæм æртæ мин уæрæсейаг æфсæддоны.

Полигон[ивын]

Ног Зæхх (Уæрæсе)
Red pog.png
Ног Зæхх
Ног Зæхх Уæрæсейы картæйыл

1954-æм азы 17 сентябры Ног Зæххы байгом ядерон полигон. Полигоны ис æртæ быдыры:

  • Сау Был (уырыс. Чёрная Губа) (70,7° ц. 54,6° с.) — пайда дзы кодтой 19551962.
  • Маточкин Шар (73,4° ц. 54,9° с.) — дæлзæхх фæлвæрæнтæ 19641990
  • Хус Фындз (уырыс. Сухой Нос) (73,7° ц. 54,0° с.) — 19571962.

1955-æм азы 21 сентябры райдайгæ 1990 24 октябры онг ам срæмыгъд 135 ядерон ифтыгъды, уыдонæй 42 дæлзæхх, 87 уæлдæфы, 2 денджызы уæлцъар, 3 денджызы дæлцъар.

1963-æм азы августы Советон Цæдис æмæ АИШ бафыстой бадзырд, кæцымæ гæсгæ нал рамыгътой ядерон бомбæтæ атмосферæ, космос æмæ денджызы. Дæлзæххон фæлвæрæнтæ цыдысты 1990-æм азы онг (уæд фехъуысын кодтой ядерон фæлвæрæнты мораторий). Кæд ядерон бомбæтæ ам нал фæлварынц, уæддæр полигон кусы.

Æддаг æрмæг[ивын]