Бетховен, Людвиг ван

Сæрибар энциклопеди Википедийы æрмæг.
Бетховен, Йозеф Карл Штилеры ныв, 1820-æм аз

Лю́двиг ван Бетхо́вен (нем. Ludwig van Beethoven, [ˈluːtvɪç fan ˈbeːt.hoːfən], (16 декабыры 1770 азы, Бонны, Вестфалийы – 26 мартъи 1827, Венæйы, Австрийы эрцгерцогад) – немыцаг композитæр æмæ пианист, «Венаг классикон скъолайы» минæвар. Бетховен у ныгуылæн классикон скъолайы дæгъæлон фигурæ классицизм æмæ романтизмы периодты ‘хсæн, дунейы æппæты аргъуцаккаг æмæ арæхдæр цæгъдынмæ 'ххæстгæнæн композитортæн сæ иу. Фыста йæ рæстæджы уæвæг алы жанры дæр, уыдонмæ бафтаугæ оперæ, музикæ драмон спектакылтæм, зæлхорон уацмыстæ. Йæ аивбаззады алкæмæй нысанджындæртыл нымад цæуынц инструменталон сфæлдыстæдтæ: фортепианон, хъисынфæндырон æмæ виалæнчелон сонатæтæ, фортепианойы æмæ хъисвæндыры (скрипкæ?) концерттæ, квартеттæ, увертурæтæ, симфонитæ. Бетховены сфæлдыстат стыр тæфаг скодта XIX æмæ XX æнусты симфонизмыл.

Цардафыст[ивын]

Равзард[ивын]

Людвиг ван Бетховен райгуырд 16 декабыры 1770-æм азы Бонны, аргъуыд 17 декабыры 1770-æм азы, Сыгъдæг Ремигийы католикон аргъуаны. Йæ фыд, Иоганн Бетховен (1740-1792) уыди зарæггæнæг, тенор, галуанмæхау капеллæйы. Мад, Мариа-Магдалинæ, чызгæй Кеверих (1748-1787), уыди галуанмæхау шеф-повæры чызг Кобленцы. Ракуырдæ сты 1767 азы. Йæ фыдыфыд Людвиг (1712-1773), уый дæр уыцы капеллæйы зарыд тенорæй, стæй сси капеллæгæс (капельмейстер). Уый уыди Мехеленæй, Хуссар Нидерландты, æмæ уырдыгæй хæссы разæфтуан «ван» йæ мыггагы размæ.

Рагдзард[ивын]

Гыццыл Людвигæй йæ фыд дыккаг Моцарт саразынмæ хъавыди æмæ йæ йæхæдæг райдыдта скрипкæ æмæ клавесиныл цæгъдын ахуыркæнын. 1778 азы Кёльны скондæуыд лæппуйы фыццаг ралæуд. Фæлæ диссаджы-сæрæн сывæллон не сси æмæ йæ йæ фыд бафæдзæхста йæ коллегатыл. Сæ иу æй ахуыр кодта органыл цагъдыл, иннæ та – скрипкæйыл. 1780 азы Боннмæ æрцыди органист æмæ композитæр Кристиан Готлоб Нефе æмæ уый сси Бетховены æцæг ахуыргæнæг. Нефе йæ ‘виппайд бамбæрста æмæ лæппумæ курдиат ис. Базонгæ йæ кодта Бахы «Рæст темпæвæрд клавиримæ» æмæ Генделы сфæлдыстадимæ, æмæ ма хистæр æмдуггæгты: Ф.Е.Бахы, Гайдыны æмæ Моцарты. Нефейы фæрцы ма рухс федта Бетховены фыццаг уацмыс – вариацитæ Дресслеры маршы темæйыл. Гъеуæд Людвигыл цыди 12 азы æмæ куыста галуанмæхау органисты æххуысгæнæгæй. Бетховенты фыдыфыд куы фæхъуыди, уæд бинонты уавæр фефзæрдæри. Людвигы бахъуыд йе скъола ныууадзын, фæлæ латинаг æвзаг базыдта, ахуыр кодта итайлаг, францаг æмæ ма бирæ чингуытæ дæр касти. Фæстæдæр, куы фæас ис, уæд йæ фыстæгты иуы раргом кодта: «Нæй ахæм уацмыс, кæцы мын уыдаид фыр ахуыргонд; æппындæр мæхицæй зондджын равдисынмæ нæ фæнд кæнын, зæгъгæ, фæлæ-иу мæ гыццылæй фæстæмæ фæндыд алы дуджы хуыздæр æмæ куырыхондæр адæмы мидапп бамбарын». Бетховены уарзондæр фыссæгтæ уыдысты раггрекъаг Гомер æмæ Плутарх, англисаг драмæтург Шекспир, гермайнаг поэттæ Гёте æмæ Шиллер. Уыцы рæстæджы Людвиг райдыдта музикæ фыссын, фæлæ цæ мыхуыр кæнынмæ нæ тагъд кодта. Бонны цытæ сфæлдыста, уыдонæн сæ фылдæр дыккагæй рагуыст баййæфтой фæстæдæр. Йæ лæппу-карæй ма баззади æртæ саби-сонатæтæ æмæ цалдæр зарæджы, семæ «Зæххы ‘хсæрæг». 1787 азы Венæмæ ныххæццæ ис Бетховен æмæ йын Моцарт йæ импровизаци куы фехъуыста, уæд дзы хъæрæй сивæрзти: «Йæхиуыл алкæйдæр сдзурын кæнын кæндзæн!», зæгъгæ.